Op 23 september 1638 schreef een klerk in het trouwboek van Harlingen vier korte regels. Twee jonge mensen, "beijde van Harlingen", waren drie keer afgekondigd en die dag getrouwd: Lyuue Haijesz en Willemke Jops. Meer staat er niet. Geen ouders, geen getuigen, geen beroep. En toch is dat ene inschrijvinkje het begin van een familie die zich over het Bildt zou verspreiden, die boeren, molenaars, bakkers en timmerlieden voortbracht, en uiteindelijk ook de Friese schrijver Waling Dykstra.
Dit is het verhaal van Lieuwe Haies, zoals we het uit de archieven hebben kunnen opbouwen. Het is een verhaal met gaten. Mensen als Lieuwe lieten geen dagboeken of brieven na. Wat we van hem weten, komt uit trouwboeken, doopboeken en de registers waarin de stad Harlingen de verkoop van huizen vastlegde. Soms zegt zo'n akte meer dan je op het eerste gezicht denkt, soms veel minder. Ik zal steeds laten zien wat er werkelijk staat, met de scan erbij, en eerlijk zeggen waar het bewijs ophoudt en het vermoeden begint.
01Waarom dit verhaal
Wie tot voor kort de stamboom van de Bildtse Dijkstra's naspeurde, kwam niet verder dan Yede Lieuwes, boer te Vrouwenparochie rond 1700. Hij staat als stamvader in het Kwartierstatenboek (de kwartierstaat van Waling Dykstra, 1996), in het onderzoek van Everardus Rollema op het Tresoar-forum (2007), in het stuk van Abe de Vries over de vraag "Wa, o wa wie Tryntje Walings?" (2019) en in de Parenteel van Yde Lieuwes van H.L. de Geeter. Dat Yede in 1653 als Ede in Sint Annaparochie gedoopt was, als zoon van een zekere Lieuwe Haijes, werd soms genoemd. Maar wie die Lieuwe was, bleef in het duister. Of de Lyuue Hayes die in 1638 in Harlingen trouwde, dezelfde man was als de vader in Sint Annaparochie, bleef een open vraag.
Dit verhaal gaat een stap verder terug. Door de proclamatieboeken van Harlingen blad voor blad te lezen, de doopboeken op de originele scans te controleren en de Barradeelster en Bildtse rechtboeken door te nemen, kunnen we Lieuwe nu volgen van zijn huwelijk in 1638 tot de laatste keer dat zijn naam in een akte valt. We weten in welke straat hij woonde, wat hij voor zijn huis betaalde, dat er een waterput op zijn erf stond en dat hij in het Rampjaar 1672 als arme man op de belastinglijst stond. En we hebben een paar nieuwe sporen gevonden die misschien ooit vertellen waar hij zelf vandaan kwam.
02Harlingen omstreeks 1640
Het Harlingen waar Lieuwe en Willemke opgroeiden, was de belangrijkste zeehaven van Friesland. Vanaf de Noorderhaven en de Zuiderhaven voeren schepen naar de Oostzee, naar Noorwegen en naar Amsterdam. Er werd gehandeld in graan, hout, turf en zuivel, er werden schepen gebouwd en gerepareerd, en vanaf 1645 was de stad ook de zetel van de Admiraliteit van Friesland. Harlingen trok mensen uit heel Friesland en daarbuiten aan: schippers, zeelieden, ambachtslieden, arbeiders en soldaten.
De kaart hieronder is in 1652 gemaakt door Joan Blaeu, drie jaar nadat Lieuwe zijn huis kocht. Je ziet de stad zoals hij die kende: de stadsmuur met de bastions, de havens vol schepen, de Grote Kerk aan de oostkant en daartussen een dicht net van straten en stegen. In een van die straten, de Karremanstraat aan de zuidoostkant van de stad, zou Lieuwe gaan wonen.
In de stad werd de overdracht van een huis zorgvuldig geregeld. Wie een huis kocht, liet de koop drie keer in de kerk en drie keer voor het gerecht "proclameren", afkondigen. Zo kreeg iedereen die rechten op het huis meende te hebben, de gelegenheid om bezwaar te maken. Een bloedverwant van de verkoper kon het huis bijvoorbeeld "naasten": voor dezelfde prijs overnemen. Pas daarna gaf het gerecht toestemming. De stadssecretaris schreef al die verkopen in de proclamatieboeken, met de namen van koper en verkoper, de buren aan alle kanten en de koopsom. Voor een genealoog zijn die boeken goud waard, want ze noemen ook mensen die nooit iets anders hebben nagelaten. Het zijn deze boeken, nu bij Tresoar in Leeuwarden, die Lieuwe voor ons zichtbaar maken.
0323 september 1638: Lyuue en Willemke
Het huwelijk van Lyuue Haijesz en Willemke Jops, Harlingen, 23 september 1638
Transcriptie
Lyuue Haijesz: ende Willemke
Jops beijde van Harlingen.
In hedendaags Nederlands
Lieuwe Haijes en Willemke Jobs, beiden van Harlingen, afgekondigd als hiervoor, en op 23 september getrouwd.
"7bris" is septembris: de zevende maand van het oude Romeinse jaar, dat in maart begon. "Als voren" verwijst naar de afkondigingsdata die de klerk bij de inschrijving erboven al had genoteerd.
Trouwregister Hervormde gemeente Harlingen, Tresoar toegang 28 (DTB), inv. 0331 · origineel bij het archief
Lyuue is de Harlinger schrijfwijze van Lieuwe. Haijesz is geen achternaam maar een vadersnaam: Lieuwe was de zoon van een man die Haye heette. Achternamen zoals wij die kennen, waren in Friesland toen nog zeldzaam. Een man heette naar zijn vader, en zijn kinderen heetten weer naar hem. Lieuwe's zoon Yede zou dus Yede Lieuwes heten, en diens zoon Waling weer Waling Yedes. In de akten wordt Lieuwe op wel zeven manieren geschreven: Lyuue Hayes, Lieuue Hayes, Liuve Hayes, Lieuwe Hajes, Lieuwe Haeijes, Lieuwe Haijes, Lieuwe Haies en Lywe Haies. Voor de klerken van toen was dat allemaal dezelfde naam.
Ook Jops of Jobs is een vadersnaam: Willemke was de dochter van een man die Job heette. Haar huwelijk is het enige stuk waarin ze met naam en toenaam voorkomt. We weten niet wanneer ze geboren is, wie haar moeder was of wanneer ze stierf.
Wie was Willemke's vader?
Er is één kandidaat. In Sint Annaparochie woonde een Job Jobs, die op 6 oktober 1610 in Harlingen in ondertrouw ging met Marytgie Hendricx uit Vrouwenparochie. In 1608 noemt het gerecht van het Bildt een Job Jobs als vader van de kinderen Job en Neeltie. Als Willemke rond 1611-1613 uit dat huwelijk geboren is, was ze bij haar trouwen 25 of 26 jaar: een gewone leeftijd. Het doopboek van Harlingen begint pas in 1614 en bevat geen Willemke met een vader Job of Jop. Dat past bij een geboorte vóór 1614, maar het bewijst niets.
Bij het nalezen van de Harlinger doopboeken vonden we nog een losse draad. Op 17 juni 1624 werd in de Grote Kerk een kind Job gedoopt, zoon van Jacob Jacobs en Ytie Jobs. Een zuster van Willemke? Het zou kunnen, maar er is nog niets dat het verbindt.
04Een huis in de Karremanstraat
Tien jaar na het huwelijk duikt Lieuwe op in het proclamatieboek van Harlingen. In januari 1649 kocht hij met zijn vrouw een huis. De akte staat op folio 11 van het boek dat de jaren 1647-1654 beslaat, en is van de hand van een klerk met een sierlijk, schuin handschrift.
Lieuwe Hayes koopt een huis in de Karremanstraat, januari 1649
Transcriptie
Lieuue Hayes cum uxore begeren beide
consent op de coop van seeckere
huysinge staende inde Carremans straet,
Claes Wever ten oosten, Christoffel
Soldaet ten noorden,belast metvrij van
grondtpacht, voorts met actien ende gerech-
tigheden van olts daertoe behoorende, gecocht
van Jide Olferts cum uxore echtel. alhier
voor d'somma van 200 gg op termijnen
breder te coopbrief. Ende sijnde ...
Gep[roclameert] op 't kerke: 1e den 16 Januarii 1649 · 2e den 23 dito · 3e den 30 dito
Voor 't gerecht [lezing onzeker]: 1e den 22 Januarii 1649 · 2e den 29 dito · 3e den 5 Februarii 1649 · dito toegestaen
In hedendaags Nederlands
Lieuwe Hayes en zijn vrouw vragen beiden toestemming voor de koop van een huis in de Karremanstraat, met Claes Wever aan de oostkant en Christoffel de soldaat aan de noordkant, vrij van grondpacht, met alle rechten die er van oudsher bij horen, gekocht van Jide Olferts en zijn vrouw, echtelieden van deze stad, voor 200 goudgulden, te betalen in termijnen, zoals in de koopbrief staat. Afgekondigd in de kerk op 16, 23 en 30 januari 1649 en voor het gerecht op 22 en 29 januari en 5 februari 1649; toen toegestaan.
Cum uxore is Latijn voor "met zijn vrouw". Haar naam noemt de klerk niet, maar het ligt voor de hand dat het Willemke was. De klerk schreef eerst belast met (grondpacht) en streepte dat door: het huis was er juist vrij van.
Proclamatieboek Nedergerecht Harlingen 1647-1654, Tresoar toegang 13-16, inv. 236, folio 11r (rechterbladzijde, bovenaan) · origineel bij het archief
Tweehonderd goudgulden was geen fortuin, maar ook geen kleinigheid. Voor dat geld kocht je in Harlingen een eenvoudig huis in een achterstraat: een woning voor een ambachtsman of schipper, niet voor een koopman. Dat Lieuwe het in termijnen mocht afbetalen, zegt iets over zijn middelen. Wat zijn beroep was, vermeldt geen enkele akte.
De buren zijn een mooi detail. Aan de oostkant woonde Claes Wever, waarschijnlijk een wever. Aan de noordkant woonde "Christoffel Soldaet", een van de vele soldaten die in de garnizoensstad Harlingen gelegerd waren.
Wie was Jide Olferts?
De verkoper, Jide (Yde, Ide, Iide) Olferts, was een Harlinger burger die in januari 1614 trouwde met Antie Pyters. Tussen 1615 en 1628 liet het echtpaar in de Grote Kerk acht kinderen dopen. We hebben die dopen op de originele scans gecontroleerd: Geertie (1615), Olfert (1616), Pyter (1618), Lysbet (1620), Griet (1622), Andries (1624), Johannes (1626) en Eelcke (1628). Op die namen komen we in hoofdstuk 9 terug, want twee ervan duiken later bij Lieuwe's eigen kinderen op.
Doop van Andries, zoon van Yde Olferts en Antie Pyters, Harlingen, 17 juni 1624
Transcriptie
Yde Olferts & Antie Pyters, kijnt Andries gedoopt
Direct erboven staat op dezelfde dag de doop van Job, zoon van Jacob Jacobs en Ytie Jobs: de losse draad uit hoofdstuk 3.
Doopboek Grote Kerk Harlingen 1613-1651, Tresoar DTB inv. 0322; FamilySearch DGS 7167379, opname 1998 · origineel bij het archief
Waar stond het huis?
De akte noemt geen huisnummer: die bestonden nog niet. Er worden alleen buren in het oosten en het noorden genoemd. Welk huis het was, is niet bekend. De Werkgroep Archiefonderzoek van de Vereniging Oud Harlingen heeft de huisgeschiedenissen van de Karremanstraat uitgezocht, maar deze akte komt daarin niet voor. Bovendien laten de akten van 1664 en 1675 zien dat de naam Karremanstraat toen ook werd gebruikt voor een deel van de huidige Achterstraat. Daar woonde Lieuwe later in elk geval.
05Over het Bildt: drie dopen in Sint Annaparochie
Na de koop van 1649 zwijgen de Harlinger boeken veertien jaar lang over Lieuwe. Juist in die jaren verschijnt een vader met precies dezelfde naam twintig kilometer verderop, in het doopboek van Sint Annaparochie op het Bildt.
Het Bildt was een bijzondere streek. Het land was pas rond 1505 op de zee gewonnen, in opdracht van de Saksische hertogen die toen over Friesland heersten. De eerste boeren kwamen grotendeels uit Holland, en zij brachten hun eigen taal mee, het Bildts, een mengsel van Hollands en Fries dat er nog altijd gesproken wordt. Langs de rechte wegen lagen drie dorpen: Sint Annaparochie, Sint Jacobiparochie en Vrouwenparochie. Het land was vruchtbaar en een groot deel ervan was eigendom van de Staten van Friesland, die het verpachtten.
In het doopboek van Sint Annaparochie staat drie keer een kind van Lieuwe:
| Datum | Kind | Vader zoals geschreven | Bron |
|---|---|---|---|
| 6 oktober 1650 | Andries | Lieuwe Haeijes | inv. 0119 |
| 28 augustus 1653 | Ede | Lieuwe Haijes | inv. 0119, akte 1715 |
| 13 februari 1659 | Eelck | Lieuwe Haies | inv. 0119 |
De moeder wordt nergens genoemd. Dat is geen gat in de index: we hebben de originele bladzijden bekeken, en de predikant van Sint Annaparochie schreef bij elke doop alleen "de vader" of "de moeder" als getuige, nooit een naam. Bij Andries staat: "Andries – Lieuwe Haiges kint, die moeder getuige". Bij Eelck: "Eelck – Lieuwe Haies kint, de moed(er) get(uige)".
Doop van Ede, kind van Lieuwe Hayes, Sint Annaparochie, 1653
Transcriptie
Den 28 dito is gedoopt
Ede Lieuwe Hayes kint, de M[oeder] G[etuige].
Den 4 Nov. is gedoopt ...
In hedendaags Nederlands
Op de 28e van dezelfde maand (augustus) is gedoopt Ede, kind van Lieuwe Hayes; de moeder was getuige.
Op de volledige bladzijde staat vlak boven Ede een doop van "den 7 Augusti"; "dito" is dus augustus. De 8 van 28 is vaag maar te zien, en alleen 28 past tussen 7 augustus en de volgende doop van 4 november. Ede werd dus op 28 augustus 1653 gedoopt, zoals de index zegt. Kort daarna begint "Anno 1654".
Doopboek Hervormde gemeente Sint Annaparochie, Tresoar DTB inv. 0119 (FamilySearch DGS 7167368, beeld 161) · origineel bij het archief
In dezelfde jaren laat een Sijmen Haeijes in Sint Annaparochie vier kinderen dopen: Sijbren (1648), Eelck (1651), Hendrickie (1654) en Johannes (1660). Op 20 juli 1648 deed hij met Antie Willemsdr belijdenis in de kerk van Sint Annaparochie, en eind 1657 werd zijn huwelijk met Trijn Johannis afgekondigd. Sijmen is vrijwel zeker Lieuwe's broer: dezelfde vadersnaam, hetzelfde dorp, dezelfde jaren, en allebei noemen ze een dochter Eelck.
Waarom zou een Harlinger met een huis in de stad een paar jaar op het Bildt gaan wonen? We weten het niet. Op het Bildt was werk: de grote boerderijen hadden knechten, dorsers en arbeiders nodig, en in Sint Annaparochie woonde Lieuwe's broer Sijmen. In de Bildtse rechtboeken (weesboeken, recesboeken en autorisatieboeken van 1642-1676) hebben we alle register-ingangen doorgelezen: Lieuwe komt er niet in voor als partij. Hij had op het Bildt dus geen land, geen schulden die voor het gerecht kwamen en geen weeskinderen onder zijn hoede.
06Terug in de stad: de Lanen, de waterput en het Rampjaar
1663: een gedeeld huis op de Lanen
In januari 1663 staat Lieuwe weer in het Harlinger proclamatieboek. Deze akte hebben we nu voor het eerst in zijn geheel gelezen, en ze zegt meer dan de index deed vermoeden.
Lieuwe verkoopt zijn deel van een huis op de Lanen, 1663
Transcriptie
Sjoerd Jansen [Slijder?] bb[idt] c[onsent] ... op de
coop van seeckere drie vierde parten huysinge
staende alhier op de Lanen inde Conings-
steeg, hebbende Claes Gerrits [Braden?]
ten oosten ende de Conigsteeg ten westen ...
ten noorden, vrij van grondpacht, voorts
met actien, servituten, gerechticheden ende
daer aen behoorende. In coop becomen
van Haije Gerrits, Douwe Pijters ende
Liuve Haijes, elc in sijn qualit[eit], voor
de somma van twe hondert twe en ...
fertig goltgl. veertien st., te betalen
volgens de stoopcondities.
In hedendaags Nederlands
Sjoerd Jansen vraagt toestemming voor de koop van drie vierde deel van een huis op de Lanen, aan de Koningsteeg, vrij van grondpacht, gekocht van Haije Gerrits, Douwe Pijters en Lieuwe Haijes, ieder in zijn hoedanigheid, voor ruim tweehonderd goudgulden en veertien stuivers.
De koopsom is niet zeker te lezen: "twe hondert twe en ... fertig" kan 242 betekenen. De namen van koper en buren zijn deels onzeker; die van de drie verkopers zijn goed leesbaar. Afgekondigd in januari en februari 1663.
Proclamatieboek Nedergerecht Harlingen, Tresoar toegang 13-16, inv. 238, folio 173v (linkerbladzijde) · origineel bij het archief
Lieuwe verkocht dit huis niet alleen. Samen met Haije Gerrits en Douwe Pijters verkocht hij drie vierde deel van een huis op de Lanen, "elc in sijn qualiteit": ieder in zijn eigen hoedanigheid. Zo'n formule zie je vaak bij erfgenamen, of bij mannen die namens hun vrouw optreden. Drie mensen die samen een deel van een huis bezitten en dat samen verkopen, hebben het vaak samen geërfd. Wie hun gemeenschappelijke erflater was, staat er niet bij. Het is een nieuw spoor, en een belangrijk. Het kan ons ooit vertellen wie Lieuwe's ouders of schoonouders waren. Er is nog een opvallend detail: tussen 1600 en 1612 komt in dezelfde proclamatieboeken een Symen Hayes voor als verkoper en als buurman op de Lanen (hoofdstuk 9).
1664: de waterput op Lieuwe's erf
Een jaar later, in januari 1664, is Lieuwe niet zelf koper of verkoper, maar buurman. Jan Gerrits en Lijsbeth Jacobs kochten een huis in de "Carremans Straat". Lieuwe woonde aan de westkant.
Lieuwe Hajes als buurman, met een waterput op zijn erf, januari 1664
Transcriptie
Jan Gerrits ... ende Lijsbeth
Jacobs echtelieden binnen deser stede
begeren b[eide] ende consent over de
coop van seeckere huysinge staende
ende gelegen in de Carremans Straet,
hebbende Dirk Engelsmans huysinge
ten oosten, de gemeene straet ten
zuiden, Lieuwe Hajes ten westen
ende Bomburgs plaets ten noorden,
met d'eigendom ende 't mede gebruik
van de waterput staende op
Lieuwe Hajes plaets, nochtans onder
dese conditie, dat de vercoopster
wooninge achter in de loods van
dese huysinge, ter haer lijf stonden,
sal hebben ende behouden ...
In hedendaags Nederlands
Jan Gerrits en Lijsbeth Jacobs kopen een huis in de Karremanstraat. Buren: het huis van Dirk Engelsman (oost), de straat (zuid), Lieuwe Hajes (west) en het erf van Bomburg (noord). Bij de koop hoort het eigendom en het medegebruik van de waterput die op Lieuwe Hajes' erf staat. De verkoopster mag, zolang ze leeft, blijven wonen in de loods achter het huis.
De verkoopster was Ulck Jans, weduwe van Edzer Pieters; de koopsom 100 carolusgulden. Afgekondigd op 11, 17 en 24 januari in de kerk en 16, 23 en 30 januari 1664 voor het gerecht.
Proclamatieboek Nedergerecht Harlingen, Tresoar toegang 13-16, inv. 238, folio 203v (linkerbladzijde) · origineel bij het archief
Dit is het meest levendige beeld dat we van Lieuwe's leven hebben. Op zijn erf stond een waterput die hij met de buren deelde. De buurvrouw, een weduwe, verkocht haar huis maar bleef zelf in de loods achter het huis wonen. Er waren hier kleine huizen, schuurtjes en erven, en mensen die hun water uit dezelfde put haalden. Dit was de achterkant van de stad, ver van de koopmanshuizen aan de havens.
Op dezelfde bladzijde, rechts, begint de akte van een Marten Haijes, wijdschipper, en Aaltke Jans, "burgers alhier". Een wijdschip was een binnenvaartuig. Of Marten familie van Lieuwe was, weten we niet. Het is een naam om in de gaten te houden.
1672: het Rampjaar
In 1672 werd de Republiek tegelijk aangevallen door Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Münster en Keulen. Het jaar ging de geschiedenis in als het Rampjaar. De troepen van de bisschop van Münster trokken op naar Groningen, en ook Friesland moest zich op een aanval voorbereiden. Om het leger en de verdediging te betalen, werd in Harlingen een personele goedschatting gehouden: een belasting naar vermogen, huis aan huis, wijk voor wijk.
In het eerste kwartier van de stad staat op folio 10r: "Lywe Haies", met de letter p van pauper. Er is niets aangeslagen. Het huishouden telde drie personen. Zijn buurman op de lijst is Jan Hartmans, en een Jan Hartman wordt in 1675 genoemd als westbuur van het huis dat Lieuwe had gebruikt. Het gaat dus vrijwel zeker om dezelfde man op hetzelfde adres.
Wie waren die drie? Lieuwe zelf, zijn vrouw (Willemke, of een tweede vrouw) en misschien een kind. Eelck was toen dertien, Yede negentien. In hetzelfde kwartier staat een weduwe Griet Haies, ook arm, met een huishouden van één persoon. Een zuster van Lieuwe? Het patroniem past, maar meer weten we niet.
1675: "bij Lieuwe Hayes gebruijckt"
De laatste keer dat Lieuwe's naam in een akte valt, is in maart 1675. Seerp Tjepkes en Attje Hessels, weduwe van Marten Tjepkes, verkochten aan Willem Aris, meester-bakker, "een ledige plaets ende kamer" in de Karremanstraat: een leeg erf met een kamer, een eenkamerwoning.
Een kamer die door Lieuwe Hayes gebruikt was, maart 1675
Transcriptie
Willem Aris, Mr backer, c.u. ... consent
op de coop van seeckere ledige
plaetse [ende kamer], staende ende gelegen binnen
dese stede inde Karremans straet,
hebbende de huysinge van Jan
Gerrijts op Ameland ten oosten, de
gemeene straet ten suyden, Jan
Hartman ten westen ende Griet Roeskes
ten noorden ende naesten, vrij van grond-
pacht, voorts met actien, servituten
ende gerechtigheden daertoe ende aen-
behorende, ende [...] 't selve [voor? soo?]
bij Lieuwe Hayes gebruijckt is
geweest, soo goed als quaet, soo
groot ende kleyn als deselve tegen-
woordigh bevonden wort ...
... voor de somma van acht silveren
ducatons, off vijff en twintigh caroli gl.
vier st., te betalen volgens coopbrieff.
In hedendaags Nederlands
Willem Aris, meester-bakker, en zijn vrouw kopen een leeg erf met een kamer in de Karremanstraat, met als buren het huis van Jan Gerrits van Ameland (oost), de straat (zuid), Jan Hartman (west) en Griet Roeskes (noord), zoals het door Lieuwe Hayes gebruikt is, goed of slecht, groot of klein, zoals het er nu bij ligt, voor acht zilveren dukaten of 25 carolusgulden en vier stuivers.
Het woord vóór "bij Lieuwe Hayes" is niet zeker te lezen: het kan voor (voorheen) zijn, maar ook soo (zo). Afgekondigd in de kerk op 21 en 28 maart en 18 april 1675 en voor het gerecht op 27 maart, 3(?) en 24 april 1675; fiat adjudicatie. De Werkgroep Archiefonderzoek plaatst dit perceel op de huidige Achterstraat 15.
Proclamatieboek Nedergerecht Harlingen, Tresoar toegang 13-16, inv. 240, folio 197r · origineel bij het archief
De kamer wordt verkocht zoals die "bij Lieuwe Hayes gebruijckt is geweest": zoals Lieuwe Hayes haar gebruikt heeft. Of hij er in maart 1675 nog woonde, of dat hij toen al overleden of vertrokken was, zegt de akte niet. Als het onleesbare woordje voor is, wijst het erop dat hij er niet meer woonde. Maar zeker is dat niet. Wel zegt de akte hoe klein zijn wereld aan het eind was geworden: van een huis van 200 goudgulden in 1649 naar een kamer op een leeg erf, verkocht voor 25 gulden.
Een begraafinschrijving van Lieuwe hebben we niet gevonden. Hij stierf na 1672, waarschijnlijk niet lang daarna. Hij was toen rond de zestig.
07De kinderen
Van vier kinderen weten we vrij zeker dat ze van Lieuwe zijn: Andries, Ede (Yede) en Eelck door hun doop, en Haye door de namen die hij zijn eigen kinderen gaf. Tussen het huwelijk in 1638 en de doop van Andries in 1650 ligt bovendien een periode van twaalf jaar zonder gevonden doop. Daarin kunnen meer kinderen geboren zijn, misschien in Harlingen, waar we hen onder de vele schrijfwijzen nog niet herkend hebben.
- directe lijn
- vermoedelijk kind
- gezin van de broer
Haye Lieuwes, van Harlingen naar Makkum en terug
Op 14 april 1667 trouwde in Makkum een Haje Lieuwes, "wonende tot Harlingen", met Bauck Jelles uit Makkum. Op 22 augustus 1675 liet het paar in Makkum een tweeling dopen: Lieuwe en Willemke. In Friesland was het gebruik dat het eerste kind naar de grootouders werd vernoemd. Een tweeling met precies de namen van het Harlinger bruidspaar van 1638 is een sterke aanwijzing dat Haye Lieuwes hun zoon was. Zijn eigen naam past daar ook bij: als oudste zoon kreeg hij de naam van zijn grootvader Haye.
Haye en Bauck verhuisden terug naar Harlingen. Hun zoon Jellis werd er in 1678 in de Westerkerk gedoopt, dochter Sestke in 1682. Op 18 november 1687 deden "Haje Lieuwes en Baukien Jellis, op de Brouwersgracht" belijdenis in de Hervormde kerk van Harlingen. Dat is het laatste wat we van Haye horen. Een Bauckjen Jelles uit Harlingen hertrouwde in 1690 met Jan Gerrits. Op de originele inschrijving staat niet dat ze weduwe was, dus of dat dezelfde vrouw is, blijft open.
Andries en Eelck
Over Andries, gedoopt in 1650, vertellen de bronnen weinig. Eelck, gedoopt in 1659, trouwde op 6 augustus 1682 in Sint Annaparochie met Jan Eernstes, die toen al voor de tweede keer trouwde. In januari 1683 deed ze er belijdenis als "Eelk Lieuwes, huisvrouw van Jan Eernstes". Ze bleef op het Bildt, net als haar broer Yede.
08Yede Lieuwes, boer aan de Hamerenweg
Met Yede Lieuwes komen we bij de man met wie de oudere genealogieën begonnen. In januari 1681 liet hij in Sint Annaparochie een zoon Liewe dopen. De vader werd geschreven als Ide Liewes. Volgens het Friese gebruik kreeg de oudste zoon de naam van de vader van zijn vader. Een zoon Liewe wijst dus op een grootvader Lieuwe: precies wat je verwacht als Yede de Ede van 1653 is, de zoon van Lieuwe Haijes.
In 1682 stond Yede in het lidmatenboek van Sint Annaparochie. Hij verhuisde dat jaar naar Sint Jacobiparochie, en op 25 april 1684 werd hij als lidmaat ingeschreven in Vrouwenparochie. Daar bleef hij de rest van zijn leven. Zijn zonen Anders (Andries, 1693) en Pijtter (1695) werden er gedoopt. Ook hier duikt de naam Andries weer op, net als bij Yede's broer van 1650.
In het stemkohier van 1698, de lijst van stemgerechtigde boerderijen, staat Yde Lieuwes als pachter van stem nr. 10 op de oude gepachte Bildtlanden bij Vrouwenparochie. Het land was eigendom van de Staten van Friesland. Op het kohier van 1728 staat stem 10 op naam van "Yde Lieuwes erven": hij was toen overleden. Volgens eigen onderzoek naar de stemkohieren en de oude kaarten lag die boerderij aan de Hamerenweg, ten zuiden van Vrouwenparochie, op de plek van het huidige Hamerenweg 8.

De eerste vrouw: Trijntje
Wie Yede's eerste vrouw was, is een van de oude raadsels van de Friese genealogie. Geen akte noemt haar. Dat ze Trijntje heette, weten we op een omweg. Toen Yede's schoonzoon Lennert Lennerts in 1712 een dochter Trijntie liet dopen, noteerde de predikant: "vernoemd naar vrouws moeder", vernoemd naar de moeder van de vrouw. Dat was Antie Yedes. Haar moeder heette dus Trijntje. Of ze Trijntje Walings heette, zoals vaak wordt aangenomen, is een vermoeden dat steunt op de naam van haar zoon Waling.
Op 24 augustus 1700 hertrouwde Yede in Vrouwenparochie met Jetske Douwes, weduwe van de herbergier Dirck Jansen. Zij pachtte stem 11, direct naast die van Yede. Yede stierf tussen 1722 en 1728. Zijn zoon Liewe werd koopman en kerkvoogd in Vrouwenparochie. Zijn zoon Waling Yedes werd pachter van een boerderij in de Kapershoek bij Oudebildtzijl, en via hem loopt de lijn naar de Dijkstra's.
09Waar kwam Lieuwe vandaan?
Lieuwe's vader heette Haye: zoveel zegt zijn naam. Verder komen we met zekerheid niet. Er is geen doop van Lieuwe gevonden en geen akte die zijn ouders noemt. Maar er zijn sporen. Ik zet ze hier op een rij, met wat ervoor en ertegen pleit. Geen ervan is bewezen.
Spoor 1: Haije Sijbrens en Stijn Andriesdr
In 2014 werd voorgesteld dat Lieuwe en Siemen zonen waren van Haije Sijbrens, schoenmaker te Sint Annaparochie, en Stijn Andriesdr. We hebben alle vijftien Bildtse akten over deze familie nagelopen. Haije en Stijn waren in september 1619 al getrouwd en woonden toen in Tzummarum. Rond 1630 verhuisden ze naar Sint Annaparochie, waar ze een huis met een tuin hadden. Haije's vader was Sijbren Haijes, ook schoenmaker in Sint Annaparochie. Stijns vader was Andries Lieuwes, smid in Sint Annaparochie.
Nieuw: een derde Haies in Sint Annaparochie. In november 2026 hebben we de Bildtse gerechtsboeken met tekstherkenning doorzocht en de vondsten daarna op de scans gelezen. Daarbij kwam Pieter Hayes uit Sint Annaparochie naar voren. In januari 1657 trouwde hij met Lolck Eves, dochter van Eve Martens. Een maand later tekende hij met zijn eigen naam "Pijtter Hajes", toen de nalatenschap van zijn schoonvader werd verdeeld. Hij overleed vóór 20 januari 1673, waarschijnlijk eind 1672: op die rechtdag heet Lolck al "Lolckje Pieter Hajes wedue". Als weduwe moest ze zich daarna verweren tegen een schuld van ruim duizend gulden die nog op Pieters naam stond. In 1707 verkochten hun kinderen een huis van hun overleden moeder: Andries, Haije en Stijntie Pytters.
Dat zijn precies de namen van Haije Sijbrens, van Stijn Andriesdr en van Stijns vader Andries Lieuwes. Pieter deed dus wat Lieuwe en Siemen niet deden: hij noemde een zoon Haye en een dochter Stijntie. Was Pieter een zoon van Haije en Stijn, dan woonde er in Sint Annaparochie een derde broer naast Siemen, met het naamgebruik dat we bij de twee anderen misten. Dat maakt spoor 1 sterker. Bewezen is het niet: geen akte noemt Pieter, Lieuwe en Siemen broers. Pieter was waarschijnlijk doopsgezind: op de ledenlijst van de doopsgezinde gemeente op het Bildt uit 1672 staat een Pytter Hayes. Dat zou verklaren waarom er van zijn kinderen geen doop te vinden is.
Verkoop van een huis in Sint Annaparochie, 1707
Transcriptie
gecoft van Andries, Haije en Stijntie Pytters nagelatene kinderen van Lolckje Eiwes
In de kantlijn de drie afkondigingen: 31 oktober, 14 november en 12 december 1707. Poppe Hendricks en zijn vrouw kopen een huis in Anna Gebuurte voor 214 carolusgulden.
Nedergerecht Het Bildt, Tresoar toegang 13-07, inv. 070, scan 136 · origineel bij het archief
Pieter Hayes als man en voogd van Lolck Eves, 26 februari 1657
Transcriptie
Compareerden voor den Gerechte opter Bilt in persoon Pitter Hayes als man en voogd over Lolck Eves voor de helfte erfgename van Eve Martens gewoont in S. Anna Parochie ...
Onder de akte staat zijn eigen handtekening: "Pijtter Hajes". Hij werd ook curator van de kinderen van Lolcks overleden broer Marten Eves.
Nedergerecht Het Bildt, Tresoar toegang 13-07, weesboek inv. 035, scan 149 · origineel bij het archief
Lolckje, weduwe van Pieter Hajes, 20 januari 1673
Transcriptie
Rechtdagh gehouden Maandagh den 20en Januarij 1673 ... Cornelis Dirx geadsisteert met Bogen Dirx sijn curator protesteert de effectu vande Denuntiatie gedaen aan Lolckje Pieter Hajes wedue om op Maij ... op te hebben sodanige ellif hondert gl cum interesse als hem van haar is competerende volgens reversael.
Boven: de datum van de rechtdag. Onder: Cornelis Dirx, een minderjarige met zijn curator Bogen Dirx, eist van "Lolckje Pieter Hajes wedue" elfhonderd gulden met rente, volgens een schuldbekentenis (reversaal). In een weesrekening van 1663-1665 staat al "duisent gl staende onder Pieter Hajes". Pieter was dus vóór 20 januari 1673 overleden.
Nedergerecht Het Bildt, Tresoar toegang 13-07, rolboek inv. 010, scan 69 · origineel bij het archief
Spoor 2: de familie van Yde Olferts
Het tweede spoor begint bij de man van wie Lieuwe in 1649 zijn huis kocht. Leg de kinderen van Yde Olferts naast die van Lieuwe, en er valt iets op.
Lieuwe kan Yde Olferts' schoonzoon niet zijn geweest, en ook niet zijn kleinzoon: Yde trouwde pas in 1614. Maar zijn neef kon hij wel zijn. Als Lieuwe's moeder een zuster van Yde Olferts was, dan waren Lieuwe en Yde's kinderen volle neven en nichten. De koop van 1649 zou dan een verkoop binnen de familie zijn geweest, en de namen Andries en Eelck zouden namen van de gemeenschappelijke grootouders kunnen zijn. Het is een aantrekkelijke gedachte. Maar het blijft een gedachte tot er een akte gevonden wordt die de twee families verbindt.
En dan is er Oosterbierum. In de proclamatieboeken van Barradeel, die we de afgelopen weken met tekstherkenning en daarna met het oog hebben doorgenomen, komen in dat dorp een Olfert Edes (1644-1664) en "de weduwe van Aede Olferts, wonende tot Oosterbierum" (1657) voor. Aede en Yde zijn in het Fries dezelfde naam. Had de Harlinger Yde Olferts zijn huis in 1649 verkocht om naar Oosterbierum te gaan? Was de Olfert die in 1616 in Harlingen werd gedoopt, de latere Olfert Edes? In 1660 verkochten een Age Sipkes en Antie Lieuwes land in Oosterbierum, en een Dirck Edes eiste dat land op "ratione sanguinis", vanwege bloedverwantschap. Een dochter Antie zou in het gat tussen 1638 en 1650 passen. Als zij Lieuwe's dochter was, en Dirck Edes haar bloedverwant, dan liep er een familieband van Lieuwe naar de Ydes van Oosterbierum. Ook dit is nog niet meer dan een draad die we volgen.
Doop van Olfert, Harlingen, 26 september 1616
Transcriptie
Ydde Olferts vader, Anne Goeyties(?) moeder, kijnt Olfert gedoopt
Een achtste kind van Yde Olferts dat in de bekende lijsten ontbrak. De moeder heet hier "Anne Goeyties", bij alle andere dopen Antie of Anne Pyters. Dat kan een verschrijving zijn. Olfert is de naam die een oudste zoon van Yde Olferts hoort te krijgen: die van zijn grootvader.
Doopboek Grote Kerk Harlingen, Tresoar DTB inv. 0322; FamilySearch DGS 7167379, opname 1976 · origineel bij het archief
Spoor 3: de Hayes van de Lanen
Tussen 1600 en 1612 noemen de Harlinger proclamatieboeken een Symen of Simen Hayes als verkoper van een huis op de Lanen (1600) en als buurman daar (1601 en 1612). Lieuwe's broer heette Siemen. En in 1663 verkocht Lieuwe met twee anderen zijn deel van een huis op de Lanen, zo te zien als erfgenaam. Was de oudere Symen Hayes een broer van Lieuwe's vader Haye, en kwam het huis op de Lanen uit die familie? We weten het niet. Maar de Lanen komen in dit verhaal nu twee keer voor, met een halve eeuw ertussen.
Wat er nog gelezen moet worden
De sporen hierboven kunnen alleen door nieuwe akten worden beslist. Die liggen vooral in:
- de weesboeken en proclamatieboeken van Harlingen rond 1649-1663: een boedelscheiding van Yde Olferts, of de erfenis achter de verkoop op de Lanen van 1663;
- de rechtboeken van Barradeel (Oosterbierum, Tzummarum, Minnertsga), waarvan we nog niet alles volledig met het oog gelezen hebben;
- de begraafboeken en lidmatenboeken van Harlingen van vóór 1650, voor Willemke Jobs en voor Lieuwe zelf.
Dit verhaal wordt bijgewerkt zodra er iets gevonden wordt.
10Elf generaties
Van Lieuwe Haies tot nu zijn het elf generaties. De lijn loopt van de Harlinger achterstraten naar de klei van het Bildt, dan naar de bakkerijen en timmerwerkplaatsen van Finkum, Cornjum en Stiens, en ten slotte naar de manufacturenwinkel op de Langebuorren in Stiens.
Er zijn verschillende verbanden in deze lijn die op sterke aanwijzingen rusten in plaats van op een akte die het met zoveel woorden zegt. Lieuwe als vader van Yede is er een van, en Yede als vader van Waling is er nog een. Ze staan in dit verhaal en op de pagina's in de stamboom met hun onderbouwing. De lijn van Waling Yedes tot nu is met doop-, trouw- en overlijdensakten aaneengesloten.
11Bronnen
Archiefstukken (Tresoar, Leeuwarden)
- Trouwregister Hervormde gemeente Harlingen, DTB inv. 0331: huwelijk 23 september 1638. Index.
- Doopboek Grote Kerk Harlingen 1613-1651, DTB inv. 0322: kinderen van Yde Olferts 1615-1628, Job (zoon van Ytie Jobs) 1624. Scans: FamilySearch DGS 7167379.
- Proclamatieboeken Nedergerecht Harlingen, toegang 13-16: inv. 236 fol. 11r (1649), inv. 238 fol. 173v (1663) en fol. 203v (1664), inv. 240 fol. 197r (1675). Scans: AlleFriezen, zoeken op "neder* Harlingen 236" enz.; index: Werkgroep Archiefonderzoek, Vereniging Oud Harlingen, kleinekerkstraat.nl.
- Personele goedschatting Harlingen 1672, Gemeentearchief Harlingen inv. 530, fol. 10r. Index: kleinekerkstraat.nl.
- Doopboek (inv. 0119), trouwregister (inv. 0120) en lidmatenregister (inv. 121) Hervormde gemeente Sint Annaparochie: dopen 1648-1681, huwelijken 1657 en 1682, lidmaten 1648, 1682 en 1683.
- Doopboek (inv. 0807) en trouwregister (inv. 0811) Makkum: huwelijk 1667, tweeling 1675. Lidmatenregister Harlingen inv. 336 fol. 87: 1687.
- Doopboek (inv. 0125), trouwregister (inv. 0127) en lidmatenregister (inv. 129) Vrouwenparochie: 1684-1716.
- Nedergerecht Het Bildt, toegang 13-07: weesboeken, recesboeken en autorisatieboeken inv. 026-040 (1642-1676); schuldbekentenissen inv. 090-093 (Haije Sijbrens en Sijbren Haijes, 1612-1638); rolboeken, rechtboeken en proclamatieboeken inv. 010, 011, 023 en 070 en weesboeken inv. 035 en 038 (Pieter Hayes, Lolck Eves en hun kinderen, 1656-1707).
- Proclamatieboeken Grietenij Barradeel, toegang 13-06, inv. 85-88: Oosterbierum 1644-1664.
- Stemkohieren Het Bildt 1698 en 1728 (Tresoar toegang 5, inv. 3224; gedrukte uitgave 1730).
Kaarten
- Joan Blaeu, plattegrond van Harlingen, 1652. Rijksmuseum RP-P-AO-2-41-1 (CC0).
- Corte bescrijvinghe vander Coninck: Mat: Bilt, 1570. Eigen exemplaar.
- B. Schotanus à Sterringa, Het Bild, uitgave F. Halma 1718, via Friesland op de Kaart.
Literatuur en eerder onderzoek
- E. Rollema, "Wie was de eerste vrouw van Yede Lieuwes X N.N. circa 1679?", Tresoar-forum, draad 2169 (2007).
- Abe de Vries, "Wa, o wa wie Tryntje Walings?" (2019), seedyksterfeartfisk.blogspot.com.
- H.L. de Geeter, Parenteel van Yde Lieuwes.
- D. Zwart, onderzoek naar de Bildtse boerderijen en stemmen.
- De WeRelate-pagina's van alle genoemde personen, met per feit de bron: Lieuwe Haies.
Zo verwijst u naar dit verhaal
Johan Peter Dijkstra, “Lieuwe Haijes”, JPD Stamboom, bijgewerkt 15 november 2026, https://stamboom.jpdijkstra.nl/verhalen/lieuwe-haijes/
Wijzigingen
- 15 november 2026: eerste versie. Nieuw ten opzichte van eerdere publicaties: de volledige lezing van de akten van 1649, 1663, 1664 en 1675 op de originele scans. Daaruit blijkt dat de koop van 1649 op 5 februari 1649 werd toegestaan, dat Lieuwe in 1663 met Haije Gerrits en Douwe Pijters drie vierde van een huis op de Lanen verkocht, en dat de kamer van 1675 "bij Lieuwe Hayes gebruijckt" was. Ook nieuw zijn de doop van Olfert (Harlingen 1616) en de Oosterbierumse sporen.
- 15 november 2026 (later): de lezing van de akte van 1675 voorzichtiger gemaakt. Het woord vóór "bij Lieuwe Hayes" is niet zeker te lezen, dus het blijft open of hij er in 1675 nog woonde. De WeRelate-pagina's van Lieuwe Haies, Willemke Jobs, hun gezin en Jide Offerts zijn met de nieuwe lezingen bijgewerkt.
- 19 november 2026: nieuw bij spoor 1: Pieter Hayes en Lolck Eves uit Sint Annaparochie, met hun kinderen Andries, Haije en Stijntie. De akten van 1656, 1657, 1677 en 1707 zijn op de scans gelezen. Met twee nieuwe scans.
- 19 november 2026 (later): Pieter Hayes overleed al vóór 20 januari 1673 (rolboek Het Bildt, inv. 010); scan van die akte toegevoegd.