JPDijkstraStamboom onderzoek

Onderzoeksverhaal · De Rollingswier-lijn

De Rollingswiers

Een familie vernoemd naar een terp bij Minnertsga

Johan Peter DijkstraBijgewerkt 35 minuten lezen

Op 26 maart 2025 werd op een veiling in Friesland een kleine zilveren lepel verkocht. De steel is getorst en wordt bekroond door een vrouwenfiguur met kinderen. Op de achterkant van de bak staat een familiewapen gegraveerd, en rond de rand een tekst: Anno 1696 Den 7 Februari is Gebooren Lijsbet Martens Oude Stijl. De koper betaalde er 95 euro voor. Wie Lijsbet Martens was, stond niet in de catalogus. Het antwoord ligt bij een boerderij in de lage weilanden ten zuidoosten van Minnertsga, en bij een terp die al in 1543 een naam had.

Dit is het verhaal van de familie die op die boerderij woonde en er uiteindelijk haar achternaam aan ontleende: de Rollingswiers. Het begint met een echtpaar uit Berlikum dat in 1606 land koopt op De Mieden en in 1611 de boerderij al bezit, gaat via een rechtszaak tegen de secretaris van Franekeradeel en een boer die zijn zusters voor 5400 gulden uitkoopt, en eindigt in de twintigste eeuw bij een timmerman in Holwerd. Ik laat steeds zien wat er in de akten staat, met de scan erbij, en zeg eerlijk waar het bewijs ophoudt.

01Waarom dit verhaal

Over de Rollingswiers is eerder geschreven. J.T. Anema publiceerde in 2010 in het Genealogysk Jierboek een parenteel van de doopsgezinde boer Symen Scheltes van Klooster Anjum, en daarin staat ook de Rollingswier-tak: Marten Jansen, zijn zoons en kleinzoons, en de geschiedenis van de boerderij tot de veiling van 1797. Anema baseerde zich op de aantekeningen van D.D. Osinga. Hij legde ook als eerste het verband tussen de achternaam en de terp bij de boerderij.

Dit verhaal gaat verder terug en legt meer bewijs op tafel. Door de proclamatieboeken en het procesdossier van het gerecht van Barradeel blad voor blad te lezen, kunnen we nu zeggen:

  • wie de ouders van Jan Martens waren: Marten Martens en Rints Tialles, in 1606 en 1611 uitdrukkelijk echteluyden te Berlikum genoemd;
  • dat zij in 1611 al eigenaars waren van de boerderij, toen nog Wopke Fercx sate genoemd;
  • dat zij omstreeks 1625 zeven pondematen kocht die Rollinga wier heetten, en dat haar zoon daarover in 1630-1633 procedeerde tegen Dr. Dirck Fogelsang;
  • dat Jan Martens en Lysbet Clases in 1641 er land met een huis bij kochten, en in 1661 een oude rente op de boerderij afkochten;
  • dat de familie al in 1696 een eigen familiewapen voerde, dat op drie zilveren lepels bewaard is gebleven.

021543: zes pondematen in Rollinga weer

In 1543 liet het bestuur van Friesland alle kerkelijke bezittingen in de provincie opschrijven: de landerijen van kerken, pastorieën, kosterijen en vicarieën, met hun ligging, hun buren en hun opbrengst. Die opgaven zijn bewaard gebleven en in 1850 in Leeuwarden gedrukt als de Beneficiaalboeken van Friesland. Voor Minnertsga schreef Her Cornelius Sidszoon op wat er bij de sacristie hoorde, het ambt van koster dat hij bediende. Het tweede perceel op zijn lijst is het oudste stuk waarin de naam van onze familie voorkomt.

"Ses pondematen in Rollinga weer", Minnertsga, 1543

Transcriptie

Dit zyn die landen, behoirende totter Sacriste te Mynnertschae, die ick Her Cornelius Sidszoon ben bedienende, als landen ende pachten, myt die lasten die daer zyn, die ick Her Cornelis houden moet.
[...]
Ten anderen, ses pondematen in Rollinga weer, die Oude meer ten oosten, Taecke Sybrantz. ten westen ende ten zuyden, ende Hermen Gerroutz. ten noorden, seluen bruyckende, die iiij. dorre weydlandt, die twee halff saedinghe.

In hedendaags Nederlands

Dit zijn de landerijen die horen bij de kosterij van Minnertsga, die ik, heer Cornelius Sidszoon, bedien, met de lasten die ik moet dragen. [...] Ten tweede: zes pondematen in Rollinga weer, met het Oude Meer aan de oostkant, Taecke Sybrants aan de west- en zuidkant en Hermen Gerrouts aan de noordkant. Ik gebruik ze zelf: vier pondematen zijn droog weiland, twee zijn half bouwland.

Een pondemaat is een oude Friese landmaat van ongeveer 0,37 hectare. Weer of wier is het Friese woord voor een woonheuvel, een terp. Rollinga weer is dus "de terp van Rolling" of "de terp van de Rollinga's". Wie die Rolling was, weet niemand: de naam is ouder dan elke akte.

Beneficiaalboeken van Friesland (opgave van 1543, gedrukt Leeuwarden 1850), opgave van de sacristie van Minnertsga. Foto uit eigen exemplaar.

Zes pondematen is ruim twee hectare. Het stuk land lag aan het Oude Meer, een oude waterloop op de grens met het buurdorp Wier. J.T. Anema herkende het perceel later als stem 7 van Minnertsga, zo'n 500 meter ten noordoosten van de boerderij die in dit verhaal centraal staat (stem 11). Het kerkland lag dus niet óp de terp, maar in het gebied dat naar de terp genoemd was. Anema's conclusie is dat de terp vóór de boerderij van stem 11 de eigenlijke Rollingswier is, en dat de familie daaraan haar naam ontleende.

Die terp ligt er nog steeds. In het kadaster van 1832 was het perceel Minnertsga B 655, 1 hectare 67 are 20 centiare bouwland. Tegenwoordig is het perceel G 436, en sinds 18 maart 1975 is het een beschermd archeologisch rijksmonument, nummer 45237, met de omschrijving: "Terp. Datering: vermoedelijk vroeg-middeleeuws." Op moderne hoogtekaarten is hij nauwelijks te zien, maar ter plekke is de bult in het land duidelijk zichtbaar. Als die datering klopt, was de terp er al ruim duizend jaar voordat de familie er kwam wonen.

03Minnertsga en De Mieden

Minnertsga ligt in het oude Barradeel, de grietenij tussen Franeker, Harlingen en het Bildt. Het dorp zelf ligt op een hoge terprug langs de oude zeedijk. Ten zuidoosten ervan liggen De Mieden, lage weilanden die ooit vaak onder water stonden. Daar, aan de rand van de Mieden, lag de zate Rollingswier: een zate is een grote boerderij met eigen land, en in Friesland een stem, een stemrecht bij de verkiezing van de grietman.

De Rollingswier bij Minnertsga, op de kaart van nu. Goud: de boerderij van stem 11 met de terp ervoor. Blauw: plaatsen uit de oudste akten. De plek van het kerkland van 1543 (stem 7) is bij benadering aangegeven, op basis van de beschrijving van J.T. Anema: zo'n 500 meter ten noordoosten van de boerderij, aan de vaart naar Wier.

Op de kaart van Barradeel van Bernardus Schotanus à Sterringa uit 1718 staat de boerderij als een boerenerf in de Mieden. Iets ten noorden ervan, aan d'Oude Meer, ligt het kerkland van 1543. "Aanjum" onderaan is Klooster Anjum, de buurtschap waar Grietje Symens vandaan kwam, die in 1694 met Marten Jansen trouwde.

Minnertsga ("Mindersga") op de kaart van Barradeel, 1718. De cirkels geven de zate Rollingswier en het kerkland 'Rollinga weer' van 1543 aan d'Oude Meer aan.B. Schotanus à Sterringa, kaart van Barradeel, uitgave F. Halma 1718, via Friesland op de Kaart. Uitsnede met aanduidingen: eigen werk.

Ruim een eeuw later tekende de Leeuwarder kaartmaker Eekhoff de grietenij opnieuw, en in 1832 mat het kadaster alles perceel voor perceel op. Dan zien we de boerderij in detail: huis en erf (B 652), een boomgaard (B 650-651), een singel en een gracht rondom (B 648-649), en daarvoor de terp (B 655). Eigenaar was toen Gerrit Jentjes Hoogerhuis, landbouwer te Minnertsga. De familie Rollingswier woonde er toen al dertig jaar niet meer. Het huidige adres is W. Binnemaleane 14. De oude boerderij is in de negentiende eeuw vervangen; het huidige huis is van de twintigste eeuw.

De boerderij op de kaart van Eekhoff, omstreeks 1850. Het erf met de gracht eromheen, in de Mieden ten zuidoosten van Minnertsga.J. Eekhoff, Atlas van de provincie Friesland, kaart van Barradeel (ca. 1850), via Friesland op de Kaart. Uitsnede: eigen werk.

04Wie bezat de Rollingswier vóór de familie?

Voordat onze familie in beeld komt, rustte er een rente op de boerderij die van een familie uit Sint Jacobiparochie was. Het Genealogysk Jierboek van 2009 (O. Schutte en Y. Brouwers, Kwartierstaat Van der Mey in parentelen) noemt een akte uit 1601 waarin een derde van een eeuwige rente van 10 goudgulden per jaar uit "de sate Rollingwier te Minnertsga" wordt verkocht. De verkopers hadden die rente geërfd van hun grootvader Claes Bartouts (ook Claes Bartens), een rijke boer uit Sint Jacobiparochie die tussen 1584 en 1587 overleed. De verkopers waren zijn kleinkinderen Lijff, Baert en Jan Lenerts, kinderen van Lenaert Fransz van der Mey en Adriaentyen Claes Bartoutsdr.

Het Jierboek vat de akte zo samen dat het lijkt alsof de boerderij zelf ook van de familie Van der Mey was. De akte zelf zegt iets anders: de zate was van d'huijsvrouw van Jan Thonisz, en werd eerder door Wopcke Freercx en in 1601 door Folckert Heijns als meijer (pachter) gebruikt. De kinderen Van der Mey verkochten alleen hun derde deel van de rente.

"uut der zaete Rollingawier ... toebehoorende d'huijsvrouw van Jan Thonisz, eertijts bij Wopcke Freercx", 1601

Transcriptie

Douwe Nijenhuijs ende His Simons dr. echtel. borgers binnen
Leeuwarden, begeren consent op een gerechte derdepart
van thien golt gulden jaerlicxe eeuwige renthen, die
vercoopers van hun grootvader Claes Bartens
aenbeerft zijn, uut der zaete Rollingawier gelegen tot
Minnertsgae, toebehoorende d'huijsvrouw van Jan Thonisz,
eertijts bij Wopcke Freercx ende nu bij Folckert Heijns
als meijer gebruijckt worden, gecoft ende vercregen
van Jan Cornelisz als man ende voocht van Lijff Lenerts
dr., Baert ende Jan Lenerts [zonen] vander Meij, voorden
soma van ses ende veertich golt gulden [...] gereet
golt, luijt den coopbrieve daer af zijnde.
[...]
Aenbegeert op Jan Thonisz
nomine uxoris als naernemer by consent
des proclamants [...] 1601.

In hedendaags Nederlands

Douwe Nijenhuys en His Simons dochter, echtelieden en burgers van Leeuwarden, vragen toestemming voor de koop van een derde deel van een eeuwige rente van tien goudgulden per jaar, die de verkopers van hun grootvader Claes Bartens hebben geërfd, gaande uit de zate Rollingawier te Minnertsga, die toebehoort aan de vrouw van Jan Thonisz en die vroeger door Wopcke Freercx en nu door Folckert Heijns als pachter gebruikt wordt. Gekocht van Jan Cornelisz, als man en voogd van Lijff Lenerts dochter, en van Baert en Jan Lenerts van der Meij, voor 46 goudgulden. Jan Thonisz vraagt namens zijn vrouw het recht van naasting.

De oudste akte die de boerderij zelf bij naam noemt. Drie dingen vallen op. De eigenaar is de vrouw van Jan Thonisz, niet de familie Van der Mey; die verkoopt alleen een derde van de rente. De vroegere pachter heette Wopcke Freercx: daarom heet de boerderij in 1611 Wopke Fercx sate. En net als in 1611 vraagt de eigenaar van de grond de naasting, om de rente niet in handen van buitenstaanders te laten komen.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel, Tresoar toegang 13-06, inv. 81, scan 34 (rechterbladzijde) · origineel bij het archief

Zo'n eeuwige rente was een vaste jaarlijkse betaling die op een stuk grond rustte, wie er ook eigenaar was. De rente van Claes Bartouts werd na zijn dood in drie delen verdeeld over de nakomelingen uit zijn drie huwelijken. Alle drie de delen zijn teruggevonden: een in 1601 (de Van der Mey-tak), een in 1611 (de tak van zijn zoon Bartout Claesz) en het laatste in 1661. Dat laatste deel kochten Jan Martens en Lysbet Clases zelf, zoals we verderop zullen zien.

Hoe de boerderij van de vrouw van Jan Thonisz in handen van onze familie kwam, weten we nog niet: er is geen koopakte gevonden. Maar we weten nu wél wanneer ze van onze familie was. De akte van 1611 over het tweede derde deel van de rente noemt de eigenaars bij naam, zoals we hieronder zullen zien.

05Marten Martens en Rints Tialles, echtelieden te Berlikum

In het proclamatieboek van Barradeel staan de verkopen van land en huizen in de grietenij, met de buren aan alle kanten. In het voorjaar van 1605 kochten Jurich Gabbe en Peelicke Huijtsma een stuk land bij Minnertsga, "bij Rins Tialles gebruyckt wordende": in gebruik bij Rins Tialles. In maart 1606 staat ze er opnieuw, nu met haar man, en nu als koper.

"Marten Martens & Rints Tialles dr. echteluyden tot Berlicum", maart 1606

Transcriptie

Marten Marten[s] & Rints Tialles d[r] echtel[uyden]
tot Berlicum, begeren consent op zekere
anderhalff pondematen boulant, doch zo cleyn
& groot de vercopers van hun olders aenbeerft(?),
is tot Minnertsgae opde mieden gelegen
met rogge besaeyt, de copers selver ten zuyd
westen & noord ten naesten, schietende ind algemenen
aenbrengh te Minnertsgae voor anderhalff
oord floreen renthe te schattinge, vrij van tax,
voorts mit gerechticheid & toebehoren. Gecoft
van Ide Sibrens & Hilcke Sibrens dr
gesterct mit Zeijne(?) Donia(?) haer echteman voor
een hondert acht & sestich gout gl. vrij gelt
luijt de coopbrieve daer zynde
Geapprobeert opde proclamanten de
[v]ij(?) Martij 1606

In hedendaags Nederlands

Marten Martens en Rints, de dochter van Tjalle, echtelieden te Berlikum, vragen toestemming voor de koop van anderhalve pondemaat bouwland, zo klein en groot als de verkopers het van hun ouders geërfd hebben, gelegen te Minnertsga op de Mieden, ingezaaid met rogge, met de kopers zelf aan de zuidwest- en de noordkant, aangeslagen voor anderhalve oord floreen, vrij van tax, met alle rechten die erbij horen. Gekocht van Ide Sibrens en Hilcke Sibrens dochter, bijgestaan door haar man, voor 168 goudgulden. Goedgekeurd op de afkondigingen, maart 1606.

Hier staat het met zoveel woorden: echteluyden, man en vrouw. En ze woonden niet in Minnertsga, maar in Berlikum, het buurdorp aan de oostkant, net over de grens in Menaldumadeel. Toch bezaten ze al land op De Mieden: aan twee kanten van het nieuwe stuk lag hun eigen grond. De dag van de goedkeuring is niet zeker te lezen.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (ca. 1600-1608), Tresoar toegang 13-06, inv. 81, scan 126 (linkerbladzijde, onderaan) · origineel bij het archief

Twee maanden later, op 21 mei 1606, staan ze nog eens samen in het boek, nu als buren van een ander stuk op De Mieden.

"Marten Martens & Rints Tialles ten oosten", Minnertsga, 21 mei 1606

Transcriptie

Soijte Haijtsma & Saskie Sayma echtelieden tot
Minnertsgae, begeren consent op anderhalve pond:
boulant met de besaijinge daerop staende, doch soe
clein & groot dselve liggen tot Minnertsgae
opde mieden, Marten Martens & Rints Tialles
ten oosten, Mauris Jacobs als meijer ten zuyden,
& Taecke Ernsts(?) als meijer ten westen ten naesten,
belast inde gemene aenbrengh mit anderhalff oord
floreen te schattinge ...

In hedendaags Nederlands

Soyte Haytsma en Saskie Sayma, echtelieden te Minnertsga, vragen toestemming voor de koop van anderhalve pondemaat bouwland met het gewas dat erop staat, zo groot en klein als het is, gelegen te Minnertsga op de Mieden, met Marten Martens en Rints Tialles aan de oostkant, Mauris Jacobs als pachter aan de zuidkant en Taecke Ernsts als pachter aan de westkant, belast met anderhalve oord floreen.

Een meijer is een pachter. Dat Marten Martens en Rints Tialles zonder dat woord genoemd worden, betekent dat ze het land aan de oostkant in eigendom hadden. Hier noemt de klerk ze niet echtelieden, maar in de akte van maart 1606 hierboven en in die van 1611 hieronder wel.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (ca. 1603-1608), Tresoar toegang 13-06, inv. 81, scan 121 · origineel bij het archief

Rins (ook Rints of Rinske) Tialles is een vrouw: Rins, dochter van een man die Tjalle heette. Twintig jaar later heet zij in de akten Rins Martens weduwe, en haar zoon heet Jan Martens. Haar man was dus Marten Martens, en zijn vader heette, volgens dezelfde Friese naamgeving, ook Marten. In april 1606 kreeg Rints bovendien op eigen naam een jaarlijkse grondpacht van anderhalve goudgulden van een huis met erf in het dorp Minnertsga (inv. 81 scan 130): bezit dat waarschijnlijk uit haar eigen familie kwam.

1611: de boerderij is van hen

Vijf jaar later volgt de akte die alles op zijn plaats zet. In april 1611 verkocht Barthout Claesz van Sint Jacobiparochie, de zoon van de oude Claes Bartouts, zijn derde deel van de eeuwige rente van tien goudgulden. In de akte staat uit welke boerderij die rente ging, en van wie die boerderij toen was.

"Wopke Fercx sate ... Marten Martens & Rints Tialles dr. echteluyden ... toebehoorende", april 1611

Transcriptie

Marten Claessen & Wopck Jans dr. echtel. binnen Bellicum
woonachtich, begeeren boden(?) & consent op de coope van gerechte
derdepart van thien golde gl. jaerlijxe ewighe(?) renthen
gaende uyt Wopke Fercx sate binnen Minnertsgae, nu al-
thans Marten Martens & Rints Tialles dr. echteluyden binnen
Bellicum thoebehoorende, gecoft & in eijgendom vercregen
van Barthout Claeszen & Jantje Jacobs echtel. onder den
clockslach van Sint Jacobs Parochie opten Bilt, voor de
soma van sestich(?) Car. gl. van xxviii strs 't stuck, ge-
[reet] ... gelt, vermoghens de coopbrieve daer zijnde.
den 2en Aprilis 1611 de 1e proclamatie
den 16en Aprilis de 2e proclamatie
den 23en Aprilis de 3e proclamatie
[...]
Marten Martens & Rints Tialles dr. echtel. tho Bellicum als
eijgenaers der landen waer uyt deselve jaerlijxe renthen sijn
gaende, versoecken in dier qualiteit het naerder van de geproclameerde derde
part van thien g. gl. ewighe renthen, onder presentatie
om deerste coopers handen costeloos t'indemneeren, bethaellen(?)
tot dien fine in rechte consignatie(?) & weijgelt(?), dies volgens
versoeckende adjudicatie.
Gewesen opde naerdermelinge in judicio den
23en Aprilis anno 1611.

In hedendaags Nederlands

Marten Claessen en Wopck Jans dochter, echtelieden wonend te Berlikum, vragen toestemming voor de koop van een derde deel van een eeuwige rente van tien goudgulden per jaar, gaande uit Wopke Fercx zate te Minnertsga, die nu toebehoort aan Marten Martens en Rints Tialles dochter, echtelieden te Berlikum, gekocht van Barthout Claeszen en Jantje Jacobs, echtelieden onder Sint Jacobiparochie op het Bildt, voor zestig carolusgulden van 28 stuivers. Afgekondigd op 2, 16 en 23 april 1611. [...] Marten Martens en Rints Tialles dochter, echtelieden te Berlikum, als eigenaars van het land waar deze rente uit gaat, vragen in die hoedanigheid het recht van naasting van dit derde deel, en bieden aan de eerste kopers kosteloos schadeloos te stellen. Uitspraak gedaan op de naasting voor het gerecht, 23 april 1611.

Dit is de akte die het bewijs rond maakt. Marten Martens en Rints Tialles heten opnieuw echteluyden en wonen nog steeds in Berlikum. En ze zijn eijgenaers van de boerderij waar de rente uit gaat: Wopke Fercx sate, genoemd naar een vroegere boer of eigenaar. Dat het om de Rollingswier gaat, volgt uit de rente zelf: het is dezelfde rente van tien goudgulden van Claes Bartouts die in drie delen uiteenviel, en het laatste derde deel kochten hun zoon Jan Martens en Lysbet Clases in 1661 uit "de sate Rollingh Wier genaempt". De uitkomst van de naasting staat er niet bij.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (1608-1616), Tresoar toegang 13-06, inv. 82, scan 90 (rechterbladzijde) · origineel bij het archief

En dezelfde kopers in 1611 komen ook uit Berlikum: Marten Claessen en Wopck Jans woonden in hetzelfde dorp als Marten en Rints. Daarom vroegen die laatsten waarschijnlijk zo snel om de naasting: ze wilden niet dat een buurman een deel van de rente op hun eigen boerderij in handen kreeg.

06Zeven pondematen Rollinga wier

Omstreeks 1625 verkochten de Staten van Friesland een deel van de oude kloostergoederen in de provincie. Dirck Pibes Doma, een boer uit Minnertsga, kocht daarbij zeven pondematen land bij Minnertsga, deels weiland en deels bouwland, die Rollinga wier heetten. Hij deed dat niet voor zichzelf. In het verkoopboek werd zijn naam later doorgestreept en vervangen door die van Rins Martens, de weduwe die het land al een aantal jaren huurde, en ook de koopbrief stond op haar naam. Zij betaalde 420 gulden.

Dat weten we zo precies omdat er een proces van gekomen is. Rins overleed vóór februari 1630. Toen meldde zich iemand die het land wilde hebben: Dr. Theodorus (Dirck) Fogelsang, secretaris van Franekeradeel en een neef van Dirck Pibes Doma.

Dirck Fogelsangh, 34 jaar oud, 1635. Portret toegeschreven aan Jan Jansz. de Stomme, met zijn wapen: een zwaan. Fogelsang was secretaris van Franekeradeel.Fries Museum, Leeuwarden, inv. S1948-118, via Wikimedia Commons (publiek domein).

Een bloedverwant van een verkoper had in Friesland het recht om een verkocht stuk land te naasten: het voor dezelfde prijs van de koper over te nemen, ratione sanguinis, "op grond van het bloed". Fogelsang stelde dat zijn oom Doma de verkoper was geweest en dat hij als naaste bloedverwant de koop mocht overnemen. Op 17 februari 1630 liet hij dat afkondigen.

Dr. Fogelsang eist "Rollinga wier" op, 17 februari 1630

Transcriptie

Dr Theodorus Fogelsang secr. van Franek:del.
B. bij anticipatie ratione sanguinis bode & co[nsent]
over die coop van seeckere seven pond:
so greid als boulanden gelegen tot
Minderscha & Rollinga wier genaemt,
gelijck Rijns Martens wedue in leven
inde vs dorpe gewoont hebbende die
selve van Dirck Pibes Doma in
cope becomen heeft voor die somma van
vier hondert ende twintich gl. alles
breder vermogens de coopbrieff & naeder
contract daeff zijnde
1 procla: den 17 Feb: 1630
2 procla: den [...] 1630

In hedendaags Nederlands

Dr. Theodorus Fogelsang, secretaris van Franekeradeel, vraagt bij voorbaat, op grond van bloedverwantschap, toestemming voor de koop van zeven pondematen, wei- en bouwland, gelegen te Minnertsga en Rollinga wier genoemd, zoals Rins Martens, weduwe, toen zij nog leefde en in dit dorp woonde, die van Dirck Pibes Doma gekocht heeft voor 420 gulden, zoals uitvoeriger staat in de koopbrief en het nadere contract. Eerste afkondiging 17 februari 1630.

In leven betekent: toen zij nog leefde. Rins was dus in februari 1630 al overleden. De datum van de tweede afkondiging is niet zeker te lezen. Onder de akte staat het protest van haar zoon (zie de volledige scan).

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (1630-1642), Tresoar toegang 13-06, inv. 85, scan 53 (rechterbladzijde, bovenaan) · origineel bij het archief

Direct daaronder staat het antwoord. Jan Martens, "universale erffgenaem van w[ijlen] Rins Martens sijn overledene moeder", protesteerde tegen wat hij "ombehoorlijcke attentaten" noemde. Volgens hem had Fogelsang de zaak niet goed voorgesteld en zou dat ook nooit blijken. Het land was niet van Doma geweest, maar van zijn moeder.

Het protest van Jan Martens, 1630

Transcriptie

Also Dr Dirck Fogelsang secr. van Franekerdeel
hem heeft onderstaen, tot sijn eygen proffijte, aen de
kercke & gerechte van Barradeel te doen
proclameren, dat hij begeert als naeste bloetvrient
bode & consent op seeckere seven pond: lants gelegen
inden dorpe Minderscha, & genaemt Rollinga
wier die hij Fogelsang voorgeeft dat Rins
Martens wedue in haer leven gecoft soude
hebben van Dirck Pibes sijns Fogelsangs oom,
ist dat Jan Martens universale erffgenaem
van w. Rins Martens sijn overledene
moeder kennisse vande voorgevoerde
ombehoorlijcke attentaten gecregen hebbende, protesteert
dien aengaende van onschadelijckheit ...

In hedendaags Nederlands

Omdat Dr. Dirck Fogelsang, secretaris van Franekeradeel, het heeft ondernomen om, voor zijn eigen voordeel, in de kerk en voor het gerecht van Barradeel te laten afkondigen dat hij als naaste bloedverwant toestemming vraagt voor zeven pondematen land in het dorp Minnertsga, genaamd Rollinga wier, die volgens Fogelsang door de weduwe Rins Martens tijdens haar leven gekocht zouden zijn van Dirck Pibes, de oom van Fogelsang, protesteert Jan Martens, enig erfgenaam van zijn overleden moeder, wijlen Rins Martens, nu hij van deze onbehoorlijke aanslagen gehoord heeft ...

Hier staan moeder en zoon voor het eerst samen in één akte: Jan Martens en Rins Martens sijn overledene moeder. Universale erffgenaem betekent dat hij haar enige erfgenaam was. Dat zegt iets: Rins had kennelijk geen andere levende kinderen.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel, Tresoar toegang 13-06, inv. 85, scan 53 (rechterbladzijde, onderaan) · origineel bij het archief

Het proces, 1632-1633

De zaak sleepte zich voort. Het dossier ligt bij Tresoar, in de procesdossiers van het gerecht van Barradeel. Het bevat het verzoekschrift waarmee Jan Martens in juni 1632 vroeg om getuigen te mogen laten verhoren, de articulen (de punten waarover de getuigen ondervraagd moesten worden) en de verklaringen van 1633. Het dossier werd gevonden met de nieuwe zoekfunctie in handschriften van FamilySearch; de lezing hieronder komt van de scan zelf.

Verzoekschrift van Jan Martens aan de grietman van Barradeel, juni 1632

Transcriptie

Den edelen gestrengen werdighen heere
Joncker Dominicus van Hottinga
Grietman over Barradeel, mitsgaders
den achtbaren heeren des selven gerechts assessoren
Geefft met schuldighe reverentie te kennen Jan
Martens wonende onder dorpe Minnertsga
dat hij suppliant als [...] erffgenaem
van wijlen Rins Tialles dochter sijn moeder
eenighe articulen preparatoir voor U Ed. & E.
heeft onder te leggen omme daerop verstaen
& geexamineert te hebben Dirck Piebes Douma
mede aldaer beneffens andere persoonen, omme in
perpetuam memoriam te mogen strecken ...
Jan Martens
1632

In hedendaags Nederlands

Aan de edele heer jonker Dominicus van Hottinga, grietman van Barradeel, en de heren bijzitters van zijn gerecht. Jan Martens, wonend onder het dorp Minnertsga, laat met verschuldigde eerbied weten dat hij als erfgenaam van zijn moeder, wijlen Rins Tialles dochter, enkele voorbereidende vragen aan u wil voorleggen, om daarover Dirck Piebes Douma, ook van daar, en andere personen te laten horen en ondervragen, opdat dit voor altijd vastgelegd wordt ...

Rins Tialles dochter is de volledige vorm: Rins, de dochter van Tjalle. In perpetuam memoriam, "tot eeuwige gedachtenis", betekent hier dat de verklaringen formeel werden vastgelegd als bewijs. Een paar woorden in de derde regel zijn niet met zekerheid te lezen. Onderaan het blad staan de naam van Jan Martens en het jaar 1632.

Procesdossiers Nedergerecht Barradeel, dossier Dr. Fogelsang c.s. contra Jan Martens, Tresoar toegang 13-06, inv. 28, fol. 346 (FamilySearch, Rechterlijke archieven Barradeel, beeld 1916-1920) · origineel bij het archief

De verklaringen van 1633 geven de details van de koop. Abbe Frederix Sabbema, 63 jaar, had het boek bijgehouden van de verkoop van de kloosterlanden. Daarin stond Dirck Piebes Doma als koper van zeven pondematen bij Minnertsga. Zijn naam was doorgestreept en vervangen door die van Rins Martens, de koopbrief stond op haar naam, en zij had betaald. Dr. Linius Scheltinga verklaarde dat Doma zelf had gezegd dat hij het land had gekocht "voor Rins Martens weduwe". In de articulen staat bovendien dat Rins het land eerder een aantal jaren van Doma had gehuurd. De zaak was dus helder: Doma was alleen een tussenpersoon geweest.

Hoe het proces afliep, weten we niet: het vonnis is niet in het dossier gevonden. Maar acht jaar later was Jan Martens eigenaar van de Rollingswier, de boerderij die zijn ouders in 1611 al bezaten. De zeven pondematen Rollinga wier van omstreeks 1625, "in gescheyden stucken", waren dus niet het begin van het familiebezit, maar vermoedelijk een uitbreiding met kloosterland in de buurt van de eigen boerderij.

07Jan Martens en Lysbet Clases

In 1640 legde Friesland in de stemkohieren vast wie elke stem bezat en gebruikte. Voor Minnertsga staat bij stem 11: Jan Martens, eigenaar en gebruiker. De buurstem 12 was van Claes Bartouws en werd gebruikt door Pyter Takes.

Jan was getrouwd met Lysbet Clases: Lysbet, de dochter van een Claes. Waar en wanneer ze trouwden, is onbekend. De familie was doopsgezind, en doopsgezinden trouwden niet in de gereformeerde kerk en doopten hun kinderen niet. Dat is de reden dat er van de kinderen geen doopinschrijvingen bestaan.

1641: land en een huis erbij

Een jaar na het stemkohier staan Jan en Lysbet samen in het proclamatieboek. Ze kochten bijna tien pondematen land met een huis erop, direct grenzend aan hun eigen land.

Jan Martens en Lysbet Clases kopen land met een huis, november 1641

Transcriptie

Jan Martens & Lysbet Clase(s) echtel. tot
Minderschae begeren boden consent over de
cope van negen pondem. negen eijnsen drie &
negen voeten twee duijmen lands met de huysinge cum
annexis daerop staende gebouwd, d'coper ten oosten & noorden,
d'vercoper & Hessel Wijbrants ten zuyden, Folle
Hessels ten westen, ten naesten, belast met
reed en drifte ende ses jaeren huijringe,
voorts met alle actien, servituten & gerechticheden,
d'selve alsoo in cope becomen van Claes Baer-
touts & Antie Baertouts dr. ad S: Jacobiparochie
voor de somma van een duijsendt twee hondert
vier en dartich golt glds een str. drie pen. vrij
gelt, te betalen op termijnen alles breder ten
coopbrieve uitgedrukt
1e proclamatie den 24 9bris 1641
2e proclamatie den 8 Xbris 1641
3e proclamatie den 9 Feb: 1642
Fiat adiudicatie in forma

In hedendaags Nederlands

Jan Martens en Lysbet Clases, echtelieden te Minnertsga, vragen toestemming voor de koop van negen pondematen, negen einsen en een aantal roeden land, met het huis en wat erbij hoort, met de kopers zelf aan de oost- en noordkant, de verkoper en Hessel Wijbrants aan de zuidkant en Folle Hessels aan de westkant, belast met recht van overpad en zes jaar lopende huur, met alle rechten die erbij horen, gekocht van Claes Baertouts en Antie Baertouts dochter te Sint Jacobiparochie voor 1234 goudgulden, 1 stuiver en 3 penningen, te betalen in termijnen. Afgekondigd op 24 november en 8 december 1641 en 9 februari 1642; toegewezen.

Antie Baertouts dr. is Antie (Anke) Baertoutsdochter; Claes Bartouts trouwde in 1631 met Anke Bartoutsdr, dus waarschijnlijk verkochten man en vrouw samen. 9bris is november en Xbris december: de negende en tiende maand van het oude Romeinse jaar, dat in maart begon. Ses jaeren huijringe betekent dat er nog zes jaar huur op het land rustte: de pachter mocht blijven. Dat past bij de buurstem 12, die in 1640 door Pyter Takes werd gepacht.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (1630-1642), Tresoar toegang 13-06, inv. 85, scan 311 (linkerbladzijde) · origineel bij het archief

Claes Bartouws, die in het stemkohier van 1640 als eigenaar van stem 12 staat, is vrijwel zeker dezelfde Claes Baertouts van Sint Jacobiparochie: de buurman. Het ligt voor de hand dat dit land met het huis de boerderij van stem 12 is. In 1698 hoorden stem 11 en stem 12 allebei bij de kinderen van Jan Martens, in dezelfde verhoudingen, en later werden ze als één boerderij van 92 pondematen geboerd. Deze koop van 1641 verklaart hoe stem 12 bij de familie kwam: door aankoop, voor een flinke som geld.

Wie was de vader van Lysbet?

Lysbet Clases moet niet verward worden met een jongere naamgenote. Een tweede Lysbeth Clases, geboren omstreeks 1658 in Kimswerd als dochter van Claes Boyens en Sypck Lieuwes, trouwde met Claes Symens, de broer van de latere schoondochter Grietje Symens. Zij bezat in 1698 de boerderij Groot Lammema (stem 36 van Minnertsga) en leefde nog in 1718. Door de gelijke naam worden de twee vrouwen gemakkelijk door elkaar gehaald.

1661: bij de kopers bewoond

Twintig jaar later kochten Jan en Lysbet het laatste derde deel van de oude rente van Claes Bartouts. De verkoper was Claes Aerts van Sint Jacobiparochie, vrijwel zeker Claas Aarts Wassenaar, een kleinzoon van de oude Claes Bartouts via zijn moeder Aeffke Claesdr. Dit is de akte waarin de boerderij voor het eerst met haar naam en haar bewoners samen genoemd wordt.

"Rollingh Wier genaempt": Jan Martens en Lysbet Clases kopen een rente af, februari-april 1661

Transcriptie

Claes Aerts ad Jacobi Prochie, als mede erffgenaem
van sijn vr. moeder Affie Claeses, voor hem
& als mondeling last hebben van sijn mede erffge-
namen broer oock occuperende & hem sterck
maeckende & de rato caverende, heeft vercoft
aen Jan Martens & Lysbet Claeses echtel.
tot Mindersga de gerechte 1/3 van seeckere
thien gl. [...] jaerlijcxe renthe gaende jaerlijcx
uijt de Sate Landts bijde coopers jegenwoordich
bewoont & gebruijckt Rollingh Wier
genaempt, deselve 1/3 vercoft voor 100
Caryl. van xx strs 't stuck te betalen
geheel 1 Maij 1661 't effens gereet
1 procl: den 23(?) Febr: 1661
2de procl: den 13 Martij 1661
3 procl: den 24 April 1661

In hedendaags Nederlands

Claes Aerts te Sint Jacobiparochie, als mede-erfgenaam van zijn moeder Aeffke Claeses, voor zichzelf en met mondelinge volmacht van zijn mede-erfgenaam, zijn broer, heeft verkocht aan Jan Martens en Lysbet Claeses, echtelieden te Minnertsga, een derde deel van een jaarlijkse rente van tien gulden, gaande uit de zate die nu door de kopers bewoond en gebruikt wordt en Rollingh Wier genoemd wordt, voor 100 carolusgulden van 20 stuivers, in één keer te betalen op 1 mei 1661.

De moeder heet op deze bladzijde Affie Claeses, in de herhaling van dezelfde koop op scan 189 Aeffke Claeses. De rato caverende betekent dat Claes Aerts zich borg stelde dat zijn broer met de verkoop akkoord zou gaan. Met deze koop was de rente die sinds de zestiende eeuw op de boerderij rustte voor een derde in handen van de bewoners zelf.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (1654-1663), Tresoar toegang 13-06, inv. 87, scan 186 (linkerbladzijde); dezelfde koop ook op scan 189 · origineel bij het archief

Bijde coopers jegenwoordich bewoont & gebruijckt: in 1661 woonden Jan en Lysbet op de Rollingswier en bewerkten ze het land zelf. Dat is het eerste stuk dat met zoveel woorden zegt dat de familie óp de boerderij woonde, en niet alleen land in de buurt had.

1678: de Sr. Jan Martens

De laatste keer dat Jan Martens in een akte voorkomt, is in het voorjaar van 1678. Catharina Victoria van Sterenzee, de vrouw van jonker Gerrolt van Kamminga, verkocht toen een aantal stukken weiland bij Minnertsga. Twee daarvan pachtte Jan Martens. Een stuk van ongeveer vierenhalve pondemaat lag aan alle vier kanten tegen zijn eigen land aan.

Jan Martens neemt als naastlegger een stuk land over, 8 mei 1678

Transcriptie

Pytter Cornelis ende Geertie [...] B.B. en consent sampt
inwijsinge over de coop van omtrent vijfte halve pondematen
greijdlant leggende tot Mindersga bij Jan Martens als huirder
gebruijckt wordende hebbende de S[r]. Jan Martens ten oosten,
suijden, westen, en ten Noorden: ten naesten: belast met twee
floreen schattinge in de algemene aenbrengh waer aen gemelte
Jan Martens heeft het recht van inhuijringe van drie
jaeren jaertallen, mits betalende jaerlijcx op Martini daegen
acht goltguldens vrij gelt; alsoo in coope becomen van
Vrouwe Catharina Victoria van Sterenzee echte huijsvrouwe
van Jr. Gerrolt van Kamminga [...]
1e procl. den 3 Aprilis 1678
2de procl. den 17 Aprilis
3de procl. den 8 May 1678
Jan Marten tot Mindersga in judicio present als
naestleger deser geproclameerde landen versoeckt [...]
't naer van deselve 4 1/2 pondematen
onder presentatie om des coopers handen cost- &
schadeloos te guarranderen en ontheffen [...]
onder welcke presentatie den retrahent het
vs. land is geadiudiceert. Actum 8 May 1678

In hedendaags Nederlands

Pytter Cornelis en Geertie [...] vragen toestemming voor de koop van ongeveer vierenhalve pondemaat weiland te Minnertsga, door Jan Martens als huurder gebruikt, met de heer Jan Martens aan de oost-, zuid-, west- en noordkant, belast met twee floreen, waarop Jan Martens het recht heeft het nog drie jaar te huren voor acht goudgulden per jaar op Sint-Maarten, gekocht van vrouwe Catharina Victoria van Sterenzee, echtgenote van jonker Gerrolt van Kamminga. [...] Jan Marten te Minnertsga, aanwezig voor het gerecht als naastlegger van dit land, vraagt de koop van deze vierenhalve pondemaat over te mogen nemen, en biedt aan de koper volledig schadeloos te stellen. Daarop is het land aan hem toegewezen, 8 mei 1678.

Een naastlegger is de eigenaar van het aangrenzende land. Hij had, net als een bloedverwant, het recht een verkocht stuk over te nemen. Het woord vóór "Jan Martens" in de vierde regel is eerder gelezen als sel. (zaliger, overleden). Op de scan lijkt het eerder Sr., sieur: een beleefdheidstitel voor een man van aanzien. Dat past ook beter, want dezelfde Jan Martens staat op 8 mei 1678 zelf voor het gerecht.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (1664-1682), Tresoar toegang 13-06, inv. 88, scan 361 (linkerbladzijde) · origineel bij het archief

Een tweede stuk ging dezelfde dag naar de grietman, jonker Douwe van Sixma, die er ook aan grensde. De familie Sixma woonde op de Sixma van Andla State, ten westen van de Rollingswier. Een derde stuk, vijf pondematen de Mar, grensde eveneens aan het land van Jan Martens. In 1678 was hij dus een boer met veel land rondom zijn boerderij, die zich met de adel van Barradeel kon meten.

Wanneer Jan Martens overleed, weten we niet. In 1698 was hij er niet meer, en Lysbet ook niet.

De kinderen

Uit de boerderij zelf kennen we drie kinderen: in 1698 was de zate voor de helft van Marten en voor een kwart elk van zijn zusters Rinske en Trijntje. Alle drie trouwden ze in Minnertsga.

Kind Huwelijk Bijzonderheden
Rinske Jans Minnertsga, 26 april 1667, met Gerrit Fransen van Wirdum (akte) Weduwe te Menaldum in 1706
Marten Jansen Minnertsga, 22 april 1694 (derde afkondiging), met Grietje Simens van Klooster Anjum (akte) "Hij is boer"; opvolger op de Rollingswier
Trijntje Jans Minnertsga, 7 april 1695, met Breuds (Beerent) Gijsberts van Hallum (akte) Woonde te Hallum; overleden vóór juni 1710

08Marten Jansen en de 5400 gulden

Op 22 april 1694 werd Marten Jansen voor de derde keer afgekondigd in Minnertsga, met Grietje Simens van Klooster Anjum. De klerk schreef erbij: hij is boer. Grietje was volgens het Genealogysk Jierboek de jongste dochter van Symen Scheltes, een doopsgezinde boer op de boerderij De Magere Weyde bij Klooster Anjum, en Grytie Symens. In 1698 bezat zij met haar broers Claes en Jacob ieder een derde van stem 5 van Klooster Anjum.

In het stemkohier van 1698 is Marten eigenaar van de helft van stem 11 en 12 en gebruiker van het geheel. De andere twee kwarten zijn van Rinske Jans en Trijntje Jans. In het floreenkohier van 1700 is de boerderij nummer 9 van Minnertsga: 92 pondematen, ongeveer 33 hectare, eigenaar "Marten Jansen c.s.", gebruiker "Marten selfs", met het kerkland ten noorden.

In april 1706 sloot Marten een koopcontract met zijn zusters. Rinske was toen weduwe en woonde in Menaldum, Trijntje woonde met haar man in Hallum. Ze verkochten hem hun kwart van de boerderij.

Marten Jansen koopt de kwarten van zijn zusters, januari-maart 1707

Transcriptie

Marten Jansen huysman tot Minnertsga B: B: &
Consent op de coop van seker halve zathe lands
aldaer bij de coper selffs bewoont, die de weder-
helfte in eijgendom toebehoort, groot int
geheel twee en negentigh pondt, doch
soo groot en kleijn, goed en quaad als deselve
is, belast met sijn daerop leggende floreen
den coper bekent als mede met seven gout-
guldens grondpacht, hebbende Jr. Tialling
van Sixma cum socio ten oosten, de Ed.
Heer Tialling Homme van Camstra en
Lolle Lolles ten suijden en de
westen, kercke landen ten noorden, voorts met
actien, servituten, lasten, profitten, actien
en gerechtigheden daer toe en aenbehoorende,
alsoo in coope becomen van Rinske Jans
tot Menaldum, wed. w. Gerrit Fransen, voor
een vierdepart, en Trijntie Jans huijsvrouw
van Breunt Gijsberts tot Hallum, met
consent en assistentie van deselve, voor een
vierdepart, alsoo te samen de gerechte helfte,
voor de somma van vijff duijsent vier hondert
caroli guldens [...] te betalen op drie termijnen
als op primo Maij 1707, 1708 en 1709 [...]
vermogens de coopbrieff in dato den 10 Aprilis 1706
1e procl. den 19 Janry 1707 · 2e den 9 Febry 1707 · 3e den 2 Martij 1707
Fiat adiudicatie

In hedendaags Nederlands

Marten Jansen, boer te Minnertsga, vraagt toestemming voor de koop van een halve zate land aldaar, door de koper zelf bewoond, die de andere helfte al in eigendom heeft, in totaal 92 pondematen groot, zo groot en klein, goed en slecht als die is, belast met de floreen en met zeven goudgulden grondpacht, met jonker Tialling van Sixma c.s. aan de oostkant, de edele heer Tialling Homme van Camstra en Lolle Lolles aan de zuid- en westkant en kerklanden aan de noordkant, gekocht van Rinske Jans te Menaldum, weduwe van Gerrit Fransen, voor een kwart, en van Trijntje Jans, vrouw van Breunt Gijsberts te Hallum, met zijn toestemming en bijstand, voor een kwart, samen de helft, voor 5400 carolusgulden, te betalen in drie termijnen op 1 mei 1707, 1708 en 1709, volgens de koopbrief van 10 april 1706.

Vijfduizend vierhonderd carolusgulden was in 1707 een groot bedrag: genoeg om in een Friese stad een paar flinke huizen te kopen. Dat Marten het in drie jaar kon afbetalen, laat zien hoe rendabel de boerderij was. De akte noemt de ouders van de verkoopsters niet; dat ze Martens zusters waren, volgt uit het stemkohier van 1698 en uit hun vadersnaam Jans.

Proclamatieboek Nedergerecht Barradeel (1700-1711), Tresoar toegang 13-06, inv. 91, fol. 100vo-101 (scan 110) · origineel bij het archief

Vanaf 1707 was de hele boerderij van Marten. In 1703 had hij met zijn vrouw Gryttie Symens al bouwland bij Minnertsga gekocht, en rond 1709-1710 kocht hij er nog vierenhalve pondemaat bij. Grietje overleed vóór 1718: in dat jaar staat Marten in een kohier van Schettens als "weduwnaar Grietie Symens". In 1728 is hij nog eigenaar en is zijn zoon Jan gebruiker van de boerderij. Marten leefde nog in 1738 en was vóór 1748 overleden.

09Het wapen op de lepels

Nu kunnen we terug naar de lepel van het begin. In Friesland was het gebruikelijk om bij de geboorte van een kind een zilveren lepel te laten maken, met de naam en de geboortedatum erin gegraveerd. Zo'n geboortelepel werd een familiestuk. De lepel die in 2025 werd geveild, is gemaakt voor Lijsbet Martens, geboren op 7 februari 1696, "oude stijl".

De geboortelepel van Lijsbet Martens, 1696. Zilver, met getorste steel. Bovenaan de steel staat De Liefde: een vrouw met kinderen. De inscriptie rond de bak luidt: "Anno 1696 Den 7 Februari is Gebooren Lijsbet Martens Oude Stijl". Het zilver draagt de belastingkeur "J".Veilinghuis Ald Fryslân, Sessie III, 26 maart 2025, kavel 847, foto uit de veilingcatalogus.

Oude stijl betekent dat de datum volgens de oude, Juliaanse kalender is opgegeven, die in Friesland tot 1700 gold. Naar onze kalender was het 17 februari 1696. Marten Jansen en Grietje Symens waren in april 1694 getrouwd. Een dochter Lijsbet, twee jaar later geboren en vernoemd naar haar grootmoeder Lysbet Clases, is precies wat je zou verwachten. Haar broer Symon kreeg in 1703 de naam van zijn grootvader van moederskant, Symen Scheltes.

Op de achterkant van de bak staat het wapen.

Het familiewapen op de lepel van 1696. Een gedeeld schild: rechts (voor de kijker links) een halve adelaar of griffioen aan de deellijn; links een doorsneden veld met boven een Y-vormig huismerk tussen twee klaverbladen en onder één klaverblad. Daarboven een helm met helmkleed en twee gekruiste staven.Veilinghuis Ald Fryslân, kavel 847 (2025), uitsnede van de veilingfoto.

Hetzelfde wapen staat op twee lepels van haar broer Symon Martens, beschreven en gefotografeerd door Klaas Bijlsma in de verzameling Walle-nummers van Hessel de Walle (walmar.nl). Op zijn geboortelepel (Walle-nr. 10624) staat: "Den 27 september anno 1703 nieuwr stijl is gebooren Sijmen Martens". Op zijn sterflepel (Walle-nr. 10625): "Den 26 januarij is in den heere gerust den eersame Sijmen Martens oud 65 jaar 17 weks 1 dag". Een vierde lepel, voor de geboorte van Doede Martens Rollingswier op 6 mei 1795 (Walle-nr. 8588), is alleen als tekst bekend.

Het wapen van de familie Rollingswier, moderne tekening. Digitaal getekend naar de gravure op de lepel van 1696. Op zilver zijn geen kleuren te zien, dus de kleuren van het wapen zijn onbekend.Eigen werk (2026), naar de lepel van 1696.

10Symon Martens, zeer welgestelde boer te Hallum

Symon Martens werd volgens zijn geboortelepel geboren op 27 september 1703, nieuwe stijl. De boerderij in Minnertsga ging naar zijn broer Jan. Symon trouwde in de winter van 1734 met Doetje Jans uit Hallum: op 13 november gingen ze in Hallum in ondertrouw, op 5 december trouwden ze in Minnertsga. Hij vestigde zich in Hallum, in Ferwerderadeel, ruim twintig kilometer naar het oosten.

Het eerste gezin kende verdriet. In de herfst van 1737 werd een zoon Marten geboren, die na twee weken overleed. Zes weken later stierf ook de tweejarige Jan. Beide jongens werden in Minnertsga begraven, in het familiegraf.

In de volkstelling van 1744 telde het huishouden van Symon Martens in Hallum zeven personen. In 1749 werden alle Friese huishoudens aangeslagen voor een nieuwe belasting, de quotisatie, en de taxateur schreef bij Symon: seer welgestelde boer, een zeer welgestelde boer.

Symon overleed op 26 januari 1769, 65 jaar oud. Hij werd begraven bij zijn zoontjes in Minnertsga. De grafsteen is verloren gegaan, maar de tekst is bewaard:

Den 8 november 1737 is gesturven Marten Symens oud 2 weken en leit alhier begraven. Den 18 december 1737 is gesturven Jan Symons oud 2 jaar en 10 weken en leit alhier begraven. Anno 1769 den 26 january is in den heere gerust den eersamen Symon Martens in leeven huisman tot Hallum oud 65 jaar ... weeken en 1 dag en leit alhier begraven. Anno 1781 den 15 juni is in den heere gerust de eerbare [Doetje Jans] huisvrouw van Symen Martens ...

De steen stond in de kerk van Minnertsga; de familie wordt in de index als doopsgezind aangeduid (grafschrift, AlleFriezen).

Kind Geboren Overleden Bijzonderheden
Jan Symons ca. okt. 1735 18 dec. 1737 begraven Minnertsga
Grytje Symens Rollingswier ca. 1736 Stiens, 10 juni 1818 boerin, vrouw van Pieter Willems de Vries
Marten Symens ca. 25 okt. 1737 8 nov. 1737 begraven Minnertsga
Marten Symens Rollingswier Hallum, 9 maart 1749 vóór 18 maart 1799 trouwde 1785 met Joukje Ronda
Lijsbeth Simons Rollingswier ca. 1751 Hijum, 19 jan. 1829 vrouw van Jacob Doekes Deinema, landbouwer

11Het einde op de boerderij

Symons broer Jan Martens boerde ondertussen op de Rollingswier. Vanaf 1748 was hij er eigenaar en gebruiker. Volgens de speciekohieren had hij een flink akkerbouwbedrijf met zes of zeven paarden en 40 tot 52 pondematen bezaaid land, daarnaast ongeveer tien koeien. Het huis had twee schoorstenen en er woonden zes of zeven mensen, een knecht meer of minder. De quotisatie van 1749 noemt hem boer, kan wel bestaen, met een geschat vermogen van bijna 25.000 gulden. De oude huizinge van stem 12 was in 1741 of 1742 afgebroken en het land bij de boerderij gevoegd.

Jan werd heel oud. In 1779 kwam zijn gelijknamige kleinzoon uit Sint Jacobiparochie op de boerderij, en in 1786 vertrok de oude Jan zelf naar Sint Jacobiparochie. In het stemkohier van 1788 staat hij voor het laatst als eigenaar van de zate Rollingswier.

Daarna ging het mis. Bij een taxatie in 1786 bij de jonge Jan Martens en Sjoerdtje Andries stonden er achttien koeien, die allemaal ziek waren geweest, zeven paarden en vijf schapen, samen met de inventaris ruim 2167 gulden waard. Dat bedrag waren ze schuldig aan zijn ouders. Na de dood van deze Jan Martens bleek de boedel insolvent. Op 27 februari 1797 werd de zate Rollingswier geveild door de curatoren, zijn zwager en zijn broer, die tegelijk grote schuldeisers waren. Koopster was Tryntje Symens, een weduwe van 67 jaar, die de boerderij overdeed aan haar dochter Sjucke Dirks Pierson, getrouwd met Syds Sjoerds Koopal.

Na ruim anderhalve eeuw, en misschien bijna twee eeuwen als we Rins Tialles meetellen, was de Rollingswier niet langer van de familie.

12De naam wordt Rollingswier

Ondertussen gebeurde in Hallum iets bijzonders. Symons zoon Marten Symens trouwde daar op 13 november 1785 met Joukje Symens Ronda uit Leeuwarden, de dochter van een koopman. In het trouwboek staat hij als Marten Symens Rollingswier, en als beroep arbeider. Hij is de eerste van de familie die de naam van de boerderij als achternaam draagt, ruim twintig jaar voordat Napoleon iedereen in 1811 verplichtte een vaste achternaam te kiezen.

Op 17 februari 1792 deden Marten en Joukje belijdenis in de gereformeerde kerk van Hallum, en twee dagen later werd Marten er gedoopt, op 42-jarige leeftijd. De doopinschrijving noemt zijn vader Symon Martens Rollingswier: de naam werd met terugwerkende kracht ook aan de vader gegeven. Ook de overlijdensakten van zijn zusters Grytje (1818) en Lijsbeth (1829) noemen hen Rollingswier.

Het gezin had geen lang geluk. Joukje maakte op 4 oktober 1798 haar testament en overleed als weduwe in Hallum. Op 18 maart 1799 kregen de wezen voogden: Symen Symens Ronda, koopman in Leeuwarden, en Jakob Doekes Deinema en Piebe Teekes uit Hallum. De kinderen waren Symen (in zijn dertiende jaar), Jan (elfde), Wypkje (negende) en Doede Martens, die in zijn vierde jaar was.

13Van Hijum naar Holwerd

De jongste wees, Doede Martens Rollingswier, werd geboren op 6 mei 1795; ook zijn geboorte werd op een zilveren lepel gegraveerd: "Doede Martens Rollingswier is gebooren den 6 maij 1795". Hij werd boer in Hijum, in Leeuwarderadeel. In de volkstelling van 1829 woonde hij daar met zijn vrouw Grietje Rinses de Beer uit Finkum, hun kinderen Marten, Rinse, Jan, Sijmen en Joukje, een knecht en een meid. Het gezin was toen hervormd. Doede overleed op 19 mei 1851.

Zijn zoon Jan Doedes Rollingswier (Hallum 1822 - Hijum 1897) wordt in 1852 gardenier en veehouder in Hijum genoemd. Hij trouwde in 1847 met Johanna Swart uit Finkum. Hun zoon Doede Jans Rollingswier werd op 13 augustus 1851 in Hijum geboren, trouwde in 1878 met IJtje Pieters Wobma uit Dronrijp en overleed in 1931 in Leeuwarden.

Hun zoon Johannes Rollingswier werd geboren in Jellum op 15 september 1883. Hij werd timmerman en aannemer in Holwerd, samen met zijn jongere broer Jacob. Volgens de familie bezat hij meerdere huizen in het dorp en werkte hij mee aan de bouw van Hotel Hofman op Ameland, aan de overkant van het wad. Op 18 mei 1911 trouwde hij met Elizabeth Wassenaar uit Sint Jacobiparochie. Bij haar overlijden in 1964 werd de condoleance gehouden in de doopsgezinde kerk van Holwerd: het geloof dat ook de Rollingswiers van Minnertsga hadden.

Hun dochter Klaaske Rollingswier werd op 27 juli 1918 in Holwerd geboren. Ze trouwde op 18 juni 1940 met Gerrit Jouw Feringa en woonde met hem, volgens de familie, aan de Voorstraat 6 in Holwerd, het huis van haar vader, met zijn timmerwerkplaats. Ze overleed op 28 september 2018 in Leeuwarden, honderd jaar oud.

Van Minnertsga naar Holwerd: de familie door de eeuwen. Goud: woonplaatsen van de rechte lijn. Blauw: de familie Bartouts in Sint Jacobiparochie, die rechten op de boerderij had. Klik op een stip voor uitleg.

14Tien generaties

Van Rins Tialles tot Klaaske Rollingswier zijn het tien generaties, over ruim vier eeuwen. De eerste vier woonden op of bij de Rollingswier zelf. Daarna trok de familie naar het oosten, naar Hallum en Hijum, en uiteindelijk naar Holwerd aan de Waddenkust.

Afstamming van Rins Tialles tot Klaaske RollingswierRins Tialles, Jan Martens, Marten Jansen, Symon Martens, Marten Symens Rollingswier, Doede Martens Rollingswier, Jan Doedes Rollingswier, Doede Jans Rollingswier, Johannes Rollingswier en Klaaske Rollingswier. Zijtakken: Lijsbet Martens (geboortelepel 1696) en Jan Martens, de laatste boer van de familie op de Rollingswier.Marten Martens × Rints Tiallesechtelieden te Berlikum 1606-1611 · eigenaars van de boerderij in 1611Jan Martens × Lysbet Clasesgenoemd 1630-1678 · eigenaar van de zate Rollingswier in 1640Marten Jansen × Grietje Symenstrouwt 1694 · koopt in 1707 zijn zusters uit · overleden vóór 1748Symon Martens × Doetje Jans1703 – 1769 · Hallum · "seer welgestelde boer"Marten Symens Rollingswier × Joukje Ronda1749 – vóór 1799 · Hallum · eerste drager van de naam (1785)Doede Martens Rollingswier × Grietje de Beer1795 – 1851 · boer te HijumJan Doedes Rollingswier × Johanna Swart1822 – 1897 · tuinder en veehouder te HijumDoede Jans Rollingswier × IJtje Wobma1851 – 1931 · Hijum, LeeuwardenJohannes Rollingswier × Elizabeth Wassenaar1883 – 1943 · timmerman en aannemer te HolwerdKlaaske Rollingswier × Gerrit Jouw Feringa1918 – 2018 · Holwerd · grootmoeder van de schrijver van dit verhaalLijsbet Martensgeboren 7 februari 1696 · geboortelepel met wapenJan Martensbroer van Symon · boer op de Rollingswier tot 1786
Van Rins Tialles tot Klaaske Rollingswier. Klik in de stamboom op een naam voor de bronnen per generatie. Het huwelijk van Marten Martens en Rints Tialles is met akten bewezen (1606, 1611); de schakels naar Jan Martens en van Jan naar Marten Jansen rusten op sterke aanwijzingen, niet op een akte die het met zoveel woorden zegt (zie de kaders hierboven). Vanaf Marten Symens Rollingswier is de lijn met akten aaneengesloten.

15Wat niet klopt

Over de herkomst van de Rollingswiers circuleren verhalen die de toets niet doorstaan:

  • Geen afstamming van de Rollema's van Bolsward. Op internet staat een stamboom waarin de Rollingswiers afstammen van een Marten Rollingswier of van Frans Jans Rollema uit Bolsward. De data kloppen niet en er staan geen bronnen bij.
  • Fetse Martens is niet de vader van Symon. Een Fetse Martens, "wonende te Rollingswier", trouwde op 3 december 1693 in Brantgum. Zijn zoon werd in 1694 gedoopt. Hij heeft niets met de boerderij bij Minnertsga te maken.
  • Jan Martens van Sint Jacobiparochie is vrijwel zeker een ander. Een Jan Martens trouwde in 1615 met Crijntie Jaspersdr en was in 1652 overleden. Alles wijst erop dat hij niet de Jan Martens van de Rollingswier is.
  • Geen bewezen band met de Wassenaars. Klaaskes moeder heette Wassenaar, en de familie Bartouts (later Wassenaar) had rechten op de boerderij, maar er is geen akte die Lysbet Clases of de Rollingswiers aan die familie koppelt.

16Open vragen

Er is nog genoeg te zoeken:

  • De vader van Lysbet Clases. Ook in de recesboeken van Barradeel (1617-1653) is hij niet gevonden.
  • De vader van Marten Martens, die ook Marten heette. Het echtpaar woonde in Berlikum: de archieven van Menaldumadeel kunnen hem noemen. En wanneer overleed Marten Martens zelf (tussen 1611 en omstreeks 1625)?
  • Wie was Tjalle, de vader van Rins?
  • Wopcke Freercx was vóór 1601 de pachter van de Rollingawier (akte 1601). Wie was hij verder?
  • Wie was de vrouw van Jan Thonisz, eigenares van de boerderij in 1601?
  • Hoe kwam de boerderij in de familie? In 1601 was ze van de vrouw van Jan Thonisz, in 1611 van Marten Martens en Rints Tialles. De koopakte uit die tien jaar is nog niet gevonden.
  • Eén generatie of twee tussen Jan Martens van 1640 en de kinderen die in 1667-1695 trouwden. Een boedelinventaris na de dood van Jan Martens (tussen 1678 en 1698) zou de kinderen noemen. De weesboeken van Barradeel uit die jaren zijn met handschriftherkenning doorzocht zonder resultaat; de herkenning mist soms namen, dus helemaal uitgesloten is het niet.
  • De aantekeningen van D.D. Osinga (Tresoar, GEN 500 317), waarop de gedrukte genealogie rust.
  • Waar zijn de lepels van Symon (1703, 1769) en Doede (1795) nu?

Dit verhaal wordt bijgewerkt zodra er iets gevonden wordt.

17Bronnen

Archiefstukken (Tresoar, Leeuwarden)

  • Nedergerecht Barradeel, toegang 13-06, proclamatieboeken: inv. 81 scans 98, 121, 126 en 130 (1605-1606), inv. 82 scan 90 (1611), inv. 85 scan 53 (1630) en scan 311 (1641-1642), inv. 87 scans 186 en 189 (1661), inv. 88 scans 361-365 (1678), inv. 91 fol. 34, 100vo-101 en 118vo (1703-1710). Scans via Tresoar / AlleFriezen.
  • Nedergerecht Barradeel, toegang 13-06, inv. 28: procesdossier Dr. Fogelsang c.s. contra Jan Martens, 1632-1633, fol. 331-349. Scans: FamilySearch, beeld 1916-1920.
  • Nedergerecht Het Bildt, toegang 13-07, inv. 036 fol. 178: scheiding tussen Claes Bartouts en zijn kinderen, 24 april 1661.
  • Stemkohieren Minnertsga 1640, 1698 en 1728, stem 11 en 12; Klooster Anjum 1698, stem 5. Via HisGIS Fryslân en AlleFriezen (1698 stem 11, 1698 stem 12, 1728 stem 11).
  • Floreenkohier 1700 en kadaster 1832, Minnertsga: via HisGIS Fryslân.
  • Trouwregister Hervormde gemeente Minnertsga, DTB inv. 99: huwelijken 1667, 1694 en 1695.
  • Trouwregister en doop- en lidmatenregister Hallum: ondertrouw 1734, huwelijk 1785, belijdenis en doop 1792 (doop); volkstelling 1744 en quotisatie 1749 Hallum (1744, 1749).
  • Grafschriften Barradeel, Minnertsga: grafsteen van Symon Martens en zijn gezin (AlleFriezen; Walle-nr. 4596).
  • Burgerlijke stand Friesland: geboorte-, huwelijks- en overlijdensakten van de generaties vanaf Doede Martens Rollingswier, met per akte de link op de pagina's in de stamboom.

Gedrukte bronnen en literatuur

  • Beneficiaalboeken van Friesland (Leeuwarden 1850): opgave van de sacristie van Minnertsga, 1543.
  • J.T. Anema, "Lambsma. Parenteel van Symen Scheltes", Genealogysk Jierboek 2010 (Fryske Akademy), pp. 209-231 (PDF). Naar de aantekeningen van D.D. Osinga.
  • O. Schutte en Y. Brouwers, "Kwartierstaat Van der Mey in parentelen", Genealogysk Jierboek 2009, pp. 147-308, vooral pp. 167 en 267-273.
  • G. van der Plaats, "Voor- en nageslacht van Aechje Heres", Genealogysk Jierboek 2018, pp. 91 e.v. (PDF).
  • Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, rijksmonument 45237: terp, Minnertsga.
  • H. de Walle en K. Bijlsma, Walle-nummers 8588, 10624 en 10625 (lepels) en 4596 (grafschrift), walmar.nl.
  • Veilinghuis Ald Fryslân, Sessie III, 26 maart 2025, kavel 847: geboortelepel van Lijsbet Martens, 1696.

Kaarten en afbeeldingen

  • B. Schotanus à Sterringa, kaart van Barradeel (1718), en J. Eekhoff, kaart van Barradeel (ca. 1850), via Friesland op de Kaart.
  • Portret van Dirck Fogelsangh, 1635, Fries Museum S1948-118 (publiek domein).

Op WeRelate staan alle genoemde personen met per feit de bron, onder meer Marten Martens, Jan Martens, Rins Tjalles, Marten Jansen en Symon Rollingswier.

Zo verwijst u naar dit verhaal

Johan Peter Dijkstra, “De Rollingswiers”, JPD Stamboom, bijgewerkt 16 november 2026, https://stamboom.jpdijkstra.nl/verhalen/rollingswier/

Wijzigingen

  • 18 november 2026: de akte van 1601 (Barradeel inv. 81 scan 34) zelf gelezen. De boerderij was toen van de vrouw van Jan Thonisz, niet van de familie Van der Mey; die verkocht alleen een derde van de rente. De vroegere pachter heette Wopcke Freercx, en daarmee is bewezen dat Wopke Fercx sate (1611) de Rollingswier is. Hoofdstuk "Wie bezat de Rollingswier", kader en open vragen aangepast.
  • 16 november 2026: twee nieuwe akten uit de proclamatieboeken van Barradeel. In maart 1606 en april 1611 heten Marten Martens en Rints Tialles uitdrukkelijk echteluyden te Berlikum (inv. 81 scan 126, inv. 82 scan 90); in 1611 zijn zij eigenaars van Wopke Fercx sate te Minnertsga, zeer waarschijnlijk de Rollingswier. Daarmee is Marten Martens de vader van Jan Martens, en zijn vader heette Marten. Ook nieuw: de grondpacht van Rints Tialles in Minnertsga (1606). Hoofdstuk, kaders, schema en open vragen aangepast.
  • 15 november 2026: eerste versie. Nieuw ten opzichte van eerdere publicaties: Rins Tialles op De Mieden (1605-1606), de koop van Rollinga wier en de zaak tegen Dr. Fogelsang (1630-1633), de lezing "Sr. Jan Martens" in de akte van 1678, en het familiewapen op de geboortelepel van 1696.