JPDijkstraStamboom onderzoek

Feringa-reeks · deel 2

Heerden en borgen

Noorder en Zuider Feringa, de Feringe heert en de borg Feringa

Johan Peter DijkstraBijgewerkt 12 minuten lezen

In het Groninger Westerkwartier hadden boerderijen namen, en die namen waren vaak ouder dan de mensen die er woonden. Een *heerd* was een boerderij met het land en de rechten die erbij hoorden: stemrecht in het kerspel, een plaats in de kerk, soms het recht om de predikant te kiezen. Feringa was zo'n naam. Deze pagina volgt de plaatsen die hem droegen.

01De Feringe heert te Lutjegast, 1540

De oudste vermelding is een rentebrief van oktober 1540. Iwe Feringe betaalt een rente uut ywen anpart landes van feringe heert gelegen in Lutkeghaste daer yaert feringe met hoer kinderen doe ter tyt op woende, met Meyt Saeppema ten westen en Klaes Klant ten oosten. De heerd heette dus al zo in 1540, en er woonde een Feringe-gezin op. De tekst en de bron staan op De oudste vermeldingen.

02Noorder Feringa: "entrent Visfliet, onder Lutkegast"

Een halve eeuw later zijn er twee: Noorder en Zuider Feringa. Over Noorder Feringa zijn de meeste stukken bewaard.

25 april 1596. Ype Hilema, grietman van Langewold, verklaart dat die Deugtsame Luicke Hilema, bijgestaan door haar man Jannis Sannes, den gerechten derden part van Warendorps heert, noorder ffeeringa genampt, entrent Visfliet gelegen, onder beqoor ende cloeckenslach Lutkegast voor zes jaar in pand heeft gegeven aan Claes Jansen. Ze mag het na zes jaar terugkopen voor achthonderd Carolusgulden. De heerd werd toen gebruikt door Jacob Dercksen. Het charter is bij de Groninger Archieven in de viewer te lezen (toegang 136, inv. 1687); een losse download is niet beschikbaar.

Drie dingen staan hierin. De heerd had een tweede naam: Warendorps heert, naar een eigenaar uit de familie Warendorp (in 1528 procedeert een Johan Warendorp over de Galgevenne te Visvliet). Luicke Hilema had maar een derde deel. En er woont geen Feringa meer op: rond 1600 is Feringa hier alleen nog de naam van de heerd. Na schulden van Luicke Hilema werd haar deel in 1603-1604 verkocht.

10 mei 1645. Het mooiste stuk is een pachtbrief op perkament, met het zegel er nog aan.

Groningen, 10 mei 1645: pachtbrief van Noorder Feringa onder Lutjegast

Transcriptie

... Erb. Derck Jurjens ende Marting(?) Peters, echteluiden ... seeckere vierentich pondematen groenlandt gelegen ten suiden van Visvliet, Noorder Feringa genaempt, onder den Cloesterslach van Lutkegast gehoorich, vrij van behuisinge, jaermalen ende dijcken ...
... In Groningen, inden jaer onses Heeren sestienhondert vijf en viertich, den tienden Maij.

In hedendaags Nederlands

Derck Jurjens en zijn vrouw Marting(?) Peters verpachten veertig pondematen grasland ten zuiden van Visvliet, Noorder Feringa genaamd, behorend onder de Kloosterslag van Lutjegast, vrij van lasten voor een huis, van jaarlijkse renten en van dijkplicht. Pachter is jonker Edsert Jacob Clant met zijn vrouw Baudina Coenders van Helpen. Clant betaalt ineens 4000 Carolusgulden; na de looptijd mogen de eigenaars het land voor hetzelfde bedrag terugnemen.

Dit is een pandpacht: in feite een lening van 4000 gulden met het land als onderpand, waarbij de geldschieter het land gebruikt in plaats van rente te krijgen. De belendingen: ten noorden de meulen(?), ten oosten Dirck Nittens(?) en Brun(?) Jelles(?), ten zuiden de acht grazen van Reiner Jacobs, ten westen het Bildinge(?) land. Er is vrije uit- en overdrift over het land van Ecke Jelles aan de noordkant naar de Heerenwech. Opgemaakt door Johan Horenken toe Bafflo, gedeputeerde van Stad en Ommelanden. Woorden met (?) zijn onzeker gelezen.

Groninger Archieven, toegang 619 (Borg Farmsum), inv. 585, "Pachtbrief van Noorder-Feringa onder Lutkegast, 1645". Opname 1 van 2.

De rugzijde van de pachtbrief. "40 pondemate tot Visvliet gelegen", met het archiefnummer "N 12".Groninger Archieven, toegang 619, inv. 585, opname 2.

In 1645 is Noorder Feringa dus 40 pondematen grasland, ongeveer vijftien hectare, zonder boerderij erop. Ook hier geen Feringa als persoon: de eigenaars heten Derck Jurjens en Marting Peters. Opvallend is de buurman Ecke Jelles: een Ecke naast een Feringa-heerd, veertig jaar voor de Eckes in Lutjegast opduiken. Een verband is niet bekend.

Later. In 1704 verkopen de erven van Tomas Sybrants 44 grazen "Noorder-Feringa", ten oosten van Visvliet aan de Heereweg onder Lutjegast, aan Grietie Derx, weduwe van Berent Fridses van Burum, en aan Pieter Hindrix en Romcktien Pieters van Grijpskerk (Groninger Archieven, toegang 833, inv. 332, niet gescand). En in 1855 gaat bij een boedelscheiding van de familie Meles de boerenplaats Noorder Feringa onder Visvliet naar Johannes Hellinga Meles (toegang 616, inv. 259).

03Zuider Feringa

Over Zuider Feringa is minder bekend. In 1690 verkopen Abela Tjarda van Starkenborgh, weduwe Van Lunen, en anderen 10¼ grazen "Zuider Feringa" bij Lutjegast, met een akte uit 1652 als voorgaand bewijs (Groninger Archieven, toegang 833, inv. 620, niet gescand). Het lag vermoedelijk iets zuidelijker, dichter bij het dorp Lutjegast. Waar precies, is niet bekend.

Plaatsen met de naam Feringa. Blauw: heerden, landen en borgen met de naam Feringa of Feringe. De precieze ligging van Noorder en Zuider Feringa is niet bekend; de stippen staan waar de akten ze plaatsen, tussen Visvliet en Lutjegast. Goud: Westerpama, de heerd van de Westerpama-Feringa's bij Niehove (ligging bij benadering). Klik op een stip voor uitleg.

04De borg Feringa bij Grootegast

De bekendste Feringa-plaats is de borg Feringa. Die lag niet in Lutjegast maar bij Grootegast: ten oosten van het dorp, aan de weg naar Sebaldeburen, direct ten oosten van de Grootegaster Tocht. Het omgrachte terrein was ongeveer 125 bij 125 meter. Er staat niets meer van. Op de kadasterkaart van 1832 (Grootegast, sectie D, blad 1) is de borgstee nog te zien.

Formsma noemt in de omgeving meer plaatsen met de naam: een Ipo Feringstede in Sebaldeburen, Noorder en Zuider Feringe in Lutjegast, en een Feringestede in de Oosterkluft van Grootegast. Die laatste groeide uit tot de borg. De geschiedenis van de borg zelf is kort:

  • 1652: Titus van Hania claimt het buurrecht van "de oosterkluft van Feringa" voor de kinderen van Christiaan Ketel, hoofdeling te Grootegast. Henri Floor schrijft dat Christiaan Ketel en Frouckjen Auwema in 1635 twee heerden kochten van Assuerus Kroon.
  • 1670: de weduwe Frix claimt het grietenij- en buurrecht van Feringa.
  • 1673: Daniël de Hertoghe, geboren in Sluis in 1641, koopt Feringa van de weduwe Ketel. Vanaf 1674 noemt hij zich "heer op Feringa". Hij maakte er mogelijk zelf pas een echte borg van.
  • 1690: bij de boedelscheiding gaat Feringa met 47 grazen land naar zijn zoon Onno Jacob de Hertoghe († 1694), daarna naar diens broer Unico Michiel, die er tot 1719 woonde. De familie trok daarna naar de borg Rikkerda in Lutjegast, maar bleef "van Feringa" heten.
  • 1745-1746: de borg staat leeg en wordt verkocht voor afbraak. Formsma: "Als borg heeft Feringa nooit veel betekend."

De familie De Hertoghe van Feringa stierf in 1812 in mannelijke lijn uit. Zij namen de naam van het goed aan; met de boerenfamilies die Feringa heetten, waren ze geen familie. Een stamboom van het geslacht hangt in de Menkemaborg, een schilderij in de borg Verhildersum.

05Westerpama en Bansema bij Niehove

Twee heerden zonder de naam Feringa horen toch in dit verhaal, omdat er een Feringa-familie op woonde. Westerpama (of Pama heert) lag in de Gaukema weerster cluft van Niehove. In 1633-1634 werd uit de boedel van redger Herman Doens 42 gras in Westerpama heert te Nijehove verkocht. In 1688 had Jie Hilles Feringa er het buurrecht. Daarna woonden er de hoveling Cornelis Peters en zijn vrouw Tietje Ejes Feringa; hun grafzerken liggen in het koor van de kerk van Niehove.

Niehove, 1688: Jie Hilles Feringa en het buurrecht op Pama

Transcriptie

Jie Hilles Feringa of sijn Geconstitueerde g[egen] Eodem van het Buirregt tot Nijehove op Pama in Gaukema weerster clufft.

Het buurrecht was het recht om in de buurschap mee te beslissen, bijvoorbeeld over de keuze van de predikant of de rechter. Het hoorde bij de heerd. Wie het buurrecht van een heerd uitoefende, was eigenaar of had de heerd in gebruik. Daarboven staat een zaak van burgemeester Bijsel over Rolsema heert in Liekema weerster clufft.

Groninger rechtbankstukken (Luitenant en Hoofdmannen), rol 1688; scan via FamilySearch 3:1:3QHV-L3VW-JWBL

Bansema lag in de Niehoofster cluft. In 1664 eiste grietman Sipke Botes het dijkrecht dat hem dat jaar op Bansum toekwam. In 1691 procedeerde Ije Hilles Feringa weduwe over het buurrecht op Bansema, en in 1719 de predikant Petrus Venhuisen namens zijn vrouw. Het verhaal van die familie staat op De Feringa's van Westerpama.

06Wat er nog te lezen is

  • De charters van Noorder Feringa uit 1600-1605 (toegang 136, inv. 1689-1693): niet gescand. Ze kunnen eerdere eigenaars noemen.
  • De verkopen van 1690 (Zuider Feringa) en 1704 (Noorder Feringa): toegang 833, inv. 620 en 332, niet gescand.
  • De ligging van Noorder en Zuider Feringa op de kadasterkaart van 1832: het kadaster geeft in Visvliet alleen buurtnamen (Visvliet, De Nie, Westerhorn, Westerwaard), geen heerdnamen. Een vergelijking van de eigenaren van 1832 met de verkoop van 1855 kan de plek aanwijzen.
  • Wijfferingstede, een kloosterbedrijfje in de Westerhorn volgens Henri Floor: misschien nog een Fering-plaatsnaam.

07Bronnen

  • Groninger Archieven: toegang 1377 inv. 89 (1540); toegang 136 (Hoge Justitiekamer) inv. 1687-1693 (Noorder Feringa 1596-1605, alleen 1687 en 1688 gescand); toegang 619 (Borg Farmsum) inv. 585 (pachtbrief 1645); toegang 833 (Losse stukken) inv. 332 (1704) en 620 (1690/1652); toegang 616 (Bredenborg) inv. 259 (1855).
  • Groninger rechtbankstukken 1664, 1688, 1691 en 1719 (buurrecht en dijkrecht Niehove), scans via FamilySearch.
  • W.J. Formsma e.a., De Ommelander borgen en steenhuizen (2e druk 1987), p. 147 (niet zelf ingezien; geciteerd naar nazatendevries.nl, "Verdwenen borgen in Groningen" en "Borgen van Lutjegast", en Wikisage).
  • Henri Floor, "Grootegast", henrifloor.nl (geen bronvermelding; gebruikt als achtergrond).
  • Jan Feringa, "Verschillende families met de naam Feringa", weblog, april 2010 (De Hertoghe van Feringa).
  • Kadastrale minuut Grootegast 1832, sectie D blad 1, via HisGIS.

Verder lezen in deze reeks

Zo verwijst u naar dit verhaal

Johan Peter Dijkstra, “Heerden en borgen”, JPD Stamboom, bijgewerkt 17 november 2026, https://stamboom.jpdijkstra.nl/verhalen/feringa/heerden-en-borgen/

Wijzigingen

  • 17 november 2026: eerste versie.